[: 701.శతానన:: విశ్వాది ముఖాలు కలవాడు
(స జ స జ గ.. 8.. మంజూభాషిణి )
సకలం శతాననకలౌనుసాక్షిగన్
వికశించధారిగ విశాలముక్తిగన్
ప్రకటించమార్గపు ప్రభావశక్తిగన్
మకుటంయశస్సగుమనోభవంగన్
పద్య భావార్థం (వరుసవారీగా)
→ సమస్త జగత్తునందు అనేక ముఖములుగా (రూపములుగా) సాక్షిగా నిలిచినవాడు.
→ జ్ఞానధారగా వికసింపజేస్తూ, విశాలమైన ముక్తికి దారి చూపేవాడు.
→ ధర్మమార్గాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటించే ప్రభావవంతమైన శక్తిగా ఉన్నవాడు.
→ యశస్సే మకుటమై, భక్తుల మనస్సులలో మహోన్నత భావంగా అవతరించేవాడు.
*****
[: 702. ఏక.. ఒక్కడు, అద్వి తీయుడు
ఏక మన్నది లోకరీతి సయోధ్యమే విధి యాటగన్
సాకు లెన్నన విద్యతీరుగ సాగ గల్గుట కాలమున్
చాక చక్యము బట్టిజీవము జాతరేయగు నిత్యమున్
రాకపోకలు యీశ్వరేచ్చలు రమ్యతేయగు విష్ణుగన్
భావార్థం:
ఈ లోకంలో కనిపించే ఐక్యత, విభేదాలు అన్నీ విధి ఆడించే ఆటలో భాగమే.
జీవితం సాగుతున్న కాలప్రవాహంలో ఎన్నెన్ని కారణాలు, విద్యలు ఎదురైనా, అవన్నీ అనుభవంగా మారుతూ ముందుకు నడిపిస్తాయి.
చాకచక్యంతో జీవనాన్ని నిర్వహించుకుంటూ, నిత్యం జరిగే సంఘటనలను ఒక యాత్రలా స్వీకరించాల్సిందే.
జీవుల రాకపోకలు అన్నీ ఈశ్వరేచ్ఛ ప్రకారమే జరుగుతాయి; ఆ సమస్త లీలలలో ఏకైకుడైన, అద్వితీయుడైన విష్ణువు సౌందర్యంగా ప్రకాశిస్తున్నాడు.
*****
703. నైక: అనేక పదా ర్ధములు కలవాడు
ఉ.
నైక మనస్సుగాకలప నైతిక బాధ్యత జూపగల్గగన్
ఈకళ నెంచియేకదల యీప్సిత లక్ష్యము సర్వ వేళలన్
మాకత యందరిస్వరము మాయలు మాపగ దైవనేస్తమున్
సాకులనేయశస్సగు సుసాధ్యము చేయమనస్సగు తీరుయేయగున్
భావార్థం:
మనస్సు అనేక దిశలలో చెల్లాచెదరిపోకుండా, ఏకాగ్రతతో నిలిచినప్పుడే నైతిక బాధ్యతను సరిగ్గా నిర్వర్తించగలుగుతుంది.
ఆ ఏకచిత్తంతో చేసే సాధన ద్వారానే కోరుకున్న లక్ష్యాన్ని ప్రతి సందర్భంలో సాధించటం సాధ్యమవుతుంది.
సమస్తులలో నివసించే అంతర్యామి స్వరూపుడైన దైవనేస్తుని ఆశ్రయించినప్పుడు, మనసును మోహింపజేసే మాయలు తొలగిపోతాయి.
అప్పుడు కారణాలు, సాకులు వెతకకుండానే, శ్రేయస్సును అందించే కార్యాలు సుసాధ్యమై, మనస్సు శుద్ధమైన మార్గంలో స్థిరపడుతుంది.
****
: 704. సవ :: సోమరసము ఉత్పన్నము చేయబడునట్టి యజ్ఞము
చెం
సవభవ లోకరక్షగను సాగెడియజ్ఞములక్ష్య సాధనన్
నవవిధ మంత్రవిద్యలగు నమ్మకమాయ తొలంగ మూలమున్
రవళి సమాధనంబగుట రమ్యత తీరగనేస్తమేయగున్
సవరణలేనిమార్పుగను సాధ్యము నెంచ శుభక్తి గాయగన్
భావార్థం:
సోమరసాన్ని ఉత్పత్తి చేసే యజ్ఞంలాగా, లోకరక్షణనే లక్ష్యంగా చేసుకుని సాగే ఆధ్యాత్మిక క్రియలన్నీ జీవనోన్నతికి దోహదపడతాయి.
నవవిధమైన మంత్రవిద్యల పట్ల దృఢమైన విశ్వాసం కలిగినప్పుడు, మాయ అనే భ్రమ మూలంతో సహా తొలగిపోతుంది.
అటువంటి సాధన వల్ల మనస్సు సమాధిస్థితికి చేరి, జీవితం సౌందర్యంగా, సార్థకంగా మారుతుంది.
బాహ్య సవరణలు లేకుండానే అంతరంగ మార్పు సాధ్యమని గ్రహించినప్పుడు, శుభక్తి గానం ద్వారా ఆ లక్ష్యం సులభంగా సిద్ధిస్తుంది.
-**
705. క ::సుఖ స్వరూపుడు కిం బ్రహ్మ.. బ్రహ్మము సుఖ స్వరూపమైనది
చెం.
క యనిన కాలతీరుగ ముఖo బగుసర్వసుదర్మమేయగున్
క యనిన నిత్య జన్మమగు కాల మహత్య తపంబు గాయగున్
క యనిన సర్వమంగళ సకార్యముజేయసహాయనేస్తమున్
క యనగ దేహదాహమును కాలమురీతిగమార్చు దైవమున్
భావార్థం:
‘క’ అనే అక్షరం కాలగతిని సూచించే ముఖద్వారంలా మారి, సర్వ సుధర్మాలకు ఆధారమై నిలుస్తుంది.
అదే ‘క’ నిత్య జన్మ–మరణ చక్రాన్ని దాటి, కాలమనే మహత్తర తపస్సుగా జీవనాన్ని తీర్చిదిద్దే తత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది.
‘క’ సర్వమంగళకార్యాలకు సహాయకుడైన దైవస్వరూపునిగా మారి, శుభకార్యాలన్నిటికీ ప్రేరణనిస్తుంది.
అంతిమంగా, శరీర దాహం, బాధలను కూడా కాలప్రవాహంగా మలిచి, సుఖస్వరూపమైన బ్రహ్మతత్త్వంగా పరిణమించే దైవాన్ని తెలియజేస్తుంది.
*****
[: 706. కిమ్ – భావార్థం
“కిమ్” అనే నామము
— సమస్తమూ పురుషోత్తమ స్వరూపమే అనే పరమసత్యాన్ని
ప్రశ్న రూపంలో విచారింపజేసే బ్రహ్మతత్త్వం అని సూచిస్తుంది.
మ. కో
కిమ్ ప్రతీ గతిగా సహాయము కీలకo యనుటేలనో
కిమ్ మదీపర తామసంబగు కిన్కు దేనికి ఎప్పుడున్
కిమ్ వినోదము సర్వ కాలము కెవ్వనేతరునంబుగన్
కిమ్ చరిత్ర యనేది తెల్పగ కిమ్ నిదానము ప్రశ్నగన్
→ ప్రతి గమనం, ప్రతి దిశ, ప్రతి ఆశ్రయం
ఆ పరమాత్మయే ఆధారం అని ప్రశ్నిస్తూ బోధిస్తుంది.
“ఇదికాక మరొకటి ఉందా?” అనే ఆత్మవిచారణ.
→ అహంకారం, మోహం, తామస గుణాలు
ఆ బ్రహ్మతత్త్వానికి ఏమాత్రం అవసరమా?
అని మనలోని అజ్ఞానాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది.
→ సర్వకాలములందు జరిగే లీలలు, వినోదాలు
వేరెవరివి కాదు — ఆ ఏక బ్రహ్మ స్వరూపానివే
అని స్పష్టతనిస్తుంది.
→ చరిత్రగా కనిపించేది కూడా
ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపమే
అని తెలియజేయటానికి
“కిమ్?” అనే ప్రశ్నే సాధనగా మారుతుంది.
*****
[: 707. యత్ – భావార్థం
“యత్” అనే నామము
— భక్తులను రక్షించుటకు స్వయంగా సంకల్పించి, కార్యరూపంలో నిలిచే పరమాత్మ స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.
యత్ బ్రమా విధి నెంచ తత్త్వము యానతీయగు తీరుగన్
యత్ సహాయము నెంచ గల్గుట యాశ్రితాభవ భావమున్
యత్ శ్రమాకళ నాణ్యతాయగు యాకరoబగు నమ్మ బల్కులు తీరుగన్
యత్ స్వభావము కాలనిర్ణయ కాంక్షలేయగు మూలమున్
→ బ్రహ్మాది దేవతలచేత కూడా నిర్ణయించబడిన
సృష్టి–స్థితి–లయ విధానాన్ని
తత్త్వరూపంగా నడిపించే ఆ పరమాత్మనే “యత్”.
→ శరణు పొందినవారి పట్ల
ఆయనే సహాయమని భావింపజేసే
ఆశ్రయ భావానికి మూలకారణుడు.
→ భక్తుని శ్రమ, సాధన, విశ్వాసం
వ్యర్థం కాకుండా ఫలప్రదమయ్యేలా
అంతర్లీనంగా కార్యసాధకుడై నిలిచే శక్తి
→ కాలాన్నే నియంత్రించే స్వభావము కలిగినవాడు,
భక్తుల కాంక్షలను సమయోచితంగా తీర్చే
దివ్య సంకల్పానికి మూలమైన పరమసత్యం.
*****
[ 708. తత్ – భావార్థం
“తత్” అనే నామము
— భక్తునిలో జ్ఞానాన్ని వికసింపజేసి, ఆ జ్ఞానంతో భక్తినే మరింత పెంపొందించే పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
తత్ పరాత్మగ సర్వ లోకము తన్మయoబుగ జూపగన్
తత్ ప్రకాశము వల్ల లోకము దాహ తాపము మారుటన్
తత్ యుపాయము చేయ నెంచియు తాప దేహము పుణ్యమున్
తత్ సకామ్యము విశ్వ మాయల తత్వ భావము తీరుగన్
→ పరమాత్మ స్వరూపంగా
సర్వ లోకములన్నీ తనలోనే లీనమై ఉన్నాయని
భక్తునికి అనుభూతిగా చూపించే తత్త్వమే “తత్”.
→ ఆ దివ్య జ్ఞానప్రకాశం వల్ల
అజ్ఞానమనే దాహం, సంసారతాపం
శాంతించి పోతాయి.
→ ఆ పరబ్రహ్మాన్ని చేరే మార్గాన్ని అవలంబించినపుడు
శ్రమతో కూడిన దేహ జీవితం కూడా
పుణ్యరూపంగా మారుతుంది.
→ కోరికలతో కూడిన మాయామయ విశ్వాన్ని కూడా
తత్త్వదృష్టితో గ్రహింపజేసి
అది బ్రహ్మమేనని బోధించే జ్ఞానసారమే “తత్”.
******
[ 709. పదమనుత్తమమ్ – భావార్థం
“పదమనుత్తమమ్” అనగా
— అన్ని అర్థాలకు మూలమైన,
మనసుకు మార్గదర్శకమైన
పరమోన్నత దైవపదం / పరబ్రహ్మ స్థితి.
తే. గీ.
పదమనుత్తమమ్ సర్వార్ధ పాఠ్యమనసు
దిశ దశాతత్వ భావము దెల్ప గలుగ
నిత్య ధర్మ సత్య పలుకు నియమమైన
లోక రక్షావిధానము లోల కంబు
→ సమస్త అర్థాల సారాన్ని
మనస్సుకు పాఠ్యంగా, బోధగా నిలిపే
ఉన్నత పరమపదం.
→ పది దిశలలో వ్యాపించిన
సృష్టి తత్త్వ రహస్యాన్ని
స్పష్టంగా తెలియజేసే జ్ఞానస్థితి.
→ కాలాతీతమైన ధర్మం,
శాశ్వత సత్యం
నియమంగా పలికే పరమవాక్యం.
→ లోక సంరక్షణనే తన స్వభావంగా
సహజంగా, అలవోకగా నిర్వహించే
కరుణామయ దైవకర్తవ్యము.
*****
[: 710. లోకబంధు —
నామార్థం:
లోకబంధు అనగా సమస్త లోకాలకు బంధువైనవాడు — స్వార్థరహిత కరుణతో, సేవతో, లీలలతో లోకాన్ని ధారించువాడు. భక్తుడికి ఆశ్రయమై, లోకహితమే లక్ష్యంగా వ్యవహరించువాడు.
(ర జ ర జ ర.. 8..హంసయాన)
లోకబంధు సేవకాలనిర్ణయం బు గానగన్
లోకమందు లీలలే లయాత్మకం సకామ్యమున్
యైకమత్యమేనులేయశస్సుగాజపంబుగన్
సేకరింపు గాను దాస కానుకే శుభంబుగన్
పద్య భావార్థం:
లోకబంధువు తన సేవకు సమయమూ విధానమూ నిర్ణయించుకొని, లోకంలో జరిగే లీలలన్నింటినీ లయాత్మకంగా నడిపిస్తాడు. సకామ్యమైన (ఫలాపేక్షతో కూడిన) కర్మలకూ అతని లీలలోనే స్థానం ఉంది.
ఏకమత్యం—ఏకచిత్తంతో చేసిన జపమే నిజమైన యశస్సుగా నిలుస్తుంది. అటువంటి భక్తి జపఫలాన్ని స్వీకరించి, దాసుడి వినయ కానుకగా గ్రహించి, శుభాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
711.లోకనాధ :: సమస్త లోకములకు నాధుడు
ర జ ర జ ర. 8
లోకనాధ సేవపాలనా మనోసు ధర్మమున్
చాకచక్యమేనుసౌచతాభవంబు సత్యమున్
సాకులెన్నియున్నదేశసంపదౌను నిత్యమున్
సేకరంబుగాను శ్వాస కాల మౌనుభవ్యతన్
(సరళ భావార్థం)
→ లోకనాధుడైన పరమాత్మ సేవలో నిలిచిన మనస్సే నిజమైన ధర్మానికి పునాది.
→ ఆ సేవలో చాకచక్యం (జాగ్రత్త, వివేచన) కలిగితే
అంతఃశుద్ధి, సత్యనిష్ఠ స్వయంగా వికసిస్తాయి.)
→ అడ్డంకులు ఎంత ఉన్నా
దేశసంపద, సమాజశక్తి నిత్యం అభివృద్ధి చెందుతుంది.
→ ప్రతి శ్వాసతో, ప్రతి క్షణంతో
ఆ అనుభవం లోపలే నిల్వవుతూ
జీవితాన్నే సాధనగా మారుస్తుంది.
*****
712.మాధవ :: మధువని వంశమున పుట్టిన వాడు
ఉ.
మాధవుడేను సర్వమయ మానము రక్షగ జీవకోటిగన్
నాద మయంబుగాసకల నమ్మక నేస్తము నిర్వి రామమున్
ఆదుకునే భవంబుగను ఆశ్రిత చిత్తము పంచగల్గగన్
సాధు శుభోదయంబుగను సాధన తత్త్వము యెల్ల వేళలన్
712. మాధవ — తాత్పర్యం
మాధవుడు సర్వవ్యాపకుడై ప్రతి జీవిలో మానవిలువలను కాపాడే ధర్మరక్షకుడు.
నాదబ్రహ్మ స్వరూపంగా విశ్వానికి నమ్మకమూ శాంతియూ ప్రసాదించే నేస్తం.
సంసారంలో అలసిపోయిన ఆశ్రితుల మనసులను ఆదరించి ధైర్యం పంచే కరుణామూర్తి.
సాధువులకు శుభోదయం కలిగిస్తూ, నిరంతర సాధనయే మోక్షమార్గమని బోధించే పరమతత్త్వం.
*****
: 713. భక్తవత్సలం::భక్తులయందు ప్రేమగలవాడు
భక్తవత్సలంసదాప్రవర్తనంశుభోదయం
శక్తితత్వసాధనంసదాసుధామయంబుగన్
యుక్తి మార్గ భోజ్య ధ్యానతృప్తిగాను దేహమున్
తాత్పర్యం
భక్తవత్సలుడు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రవర్తనతో జీవనానికి శుభోదయం కలిగించేవాడు.
శక్తితత్త్వ సాధన ద్వారా జీవనాన్ని అమృతమయంగా మార్చే కరుణామూర్తి.
యుక్తిమార్గంతో, నియమిత ఆహారంతో, ధ్యాన తృప్తితో
దేహాన్ని సాధనకు సాధనంగా తీర్చిదిద్దే దైవతత్త్వం.
*****
714. సువర్ణ వర్ణ:: బంగారం వలే ప్రకాశించువాడు
జగమున సువర్ణ వర్ణుడై జాతి నందు
అగ్నిగాయవర్ణములుగా ఆంక్ష యందు
భక్తి కాంతినిచ్చి భవత్స బంధ మందు
దేవతత్త్వసువర్ణుడు దివ్య కాంతి
714. సువర్ణవర్ణ — తాత్పర్యం
సువర్ణవర్ణుడైన పరమాత్మ జగమంతటా స్వర్ణంలాంటి ప్రకాశంతో వెలుగుతాడు.
జాతి, వర్గం వంటి సంకుచిత భేదాలను అగ్ని వలె దహించి భస్మం చేస్తాడు.
సంసార బంధనాల్లో చిక్కుకున్న జీవులకు భక్తి రూపమైన కాంతిని ప్రసాదిస్తాడు.
అటువంటి దివ్య కాంతియే దేవతత్త్వస్వరూపమైన సువర్ణవర్ణుడు.
*****
[: 715. హేమాంగ:: స్లాగ్యమైన శరీరం కలవాడు
శా.
హేమాంగ స్వరతత్వభావ భవగన్ హేయoబు మార్గంబుగన్
ప్రేమాంగాకళమాయమార్మమగుటన్ ప్రీతిత్వ దేహంబుగన్
సామాంగాసమసత్యధర్మముగనే సాదృశ్య లక్ష్యంబుగన్
కామాంగాసహనంబుగాకళలుగన్ కర్తవ్య దీక్షేయగున్
తాత్పర్యం
హేమాంగుడైన పరమాత్మ స్వరతత్త్వంతో నిండిన శ్లాఘ్యమైన దేహస్వరూపుడు.
హేయములను విడిచి శ్రేయోమార్గంలో నడిచే విధానాన్ని చూపిస్తాడు.
ప్రేమతో నిండిన కళామయ దేహంగా భక్తుల హృదయాల్లో ప్రీతిని నిలుపుతాడు.
సమత్వం, సత్యం, ధర్మం అనే లక్ష్యాలతో జీవన సాదృశ్యాన్ని బోధిస్తూ,
కామాన్ని సహనంగా పరివర్తించి కర్తవ్యదీక్షకు ప్రేరేపించే దైవతత్త్వం.
****
716. వరాంగ::దివ్య మంగళ విగ్రహము గలవాడు
(జ ర జ ర జ గ.. 19..పంచ చామరా..)
వరాంగ ధర్మతత్వ సామ్య వాక్కు విశ్వ నేతగన్
ధరా తలంబు నేస్తమౌను ధార్మికత్వధారిగన్
పరాత్పరాజయంబుగాను పాశ బంధమేయగున్
జరా భవాశుభంబుగాను జాతిసంభవానిధీ
భావవ్యాఖ్య
వరాంగుడు అనగా — శుభలక్షణాలతో, దివ్యమైన మంగళ విగ్రహంతో, ధర్మస్వరూపుడైన పరమాత్మ.
ఆయన ధర్మతత్వానికి ప్రతిరూపం. వాక్కులో సత్య–సామ్య సమన్వయంతో, సమస్త విశ్వానికి నేతగా నిలుస్తాడు.
భూమిపై జీవించే వారికి ఆయన సన్నిహితుడు; ధార్మిక జీవనానికి ఆధారస్తంభం.
పరాత్పర తత్త్వాన్ని అనుభవింపజేసి, జీవుడిని బంధించే పాశాలను (అవిద్య, అహంకారం, మమకారం) ఛేదిస్తాడు.
“జరా భవాశుభంబుగాను జాతిసంభవానిధీ”
జననం–జరా–భవ దుఃఖాలను తొలగించి, సమస్త జన్మల మూలమైన నిధిగా, కరుణాసాగరుడిగా ప్రకాశిస్తాడు.
***
717. చందనాంగదీ :: ఆహ్లాదకరమైన చందనములతోనూ బహుపరులతోనూ అలంకరింపబడినవాడు
(ర జ ర జ ర.. 8. హన్సయానా.)
చందనాoగదీ సుధాజయంబు నేతగన్
సుందరాసుఖామయీ శుభంబు గమ్యమున్
సాధుబుద్ధిగాను వాసకల్పనామదీ
పొందలక్ష్యభావ దీపకాంతి దేవ సత్యమున్
భావవ్యాఖ్య
చందనసౌరభంతో నిండిన దివ్య విగ్రహుడై, అమృతస్వరూపమైన ఆనందాన్ని నడిపించే నేతగా భాసిస్తాడు.
ఆయన సౌందర్యం కేవలం రూపసౌఖ్యమేకాదు; అది ఆత్మానందాన్ని ప్రసాదించే శుభగమ్యం.
సాధువుల బుద్ధిలో నివసించువాడు; స్మరణమాత్రంతోనే మనసును శాంతింపజేసే వాసన (సంస్కారం)గా వ్యాపిస్తాడు.
జీవుని లక్ష్యభావాన్ని దీపకాంతిలా వెలిగించి, దైవసత్యమునకు దారి చూపిస్తాడు.
****
718. వీరహా:: ధర్మమును కాపాడుటకై వీరులైన అసుర భక్తులను వధించువాడు
ర జ ర జ ర...8
వీరహావిశాలతత్వ విద్యలే విధానమున్
ప్రేరణేప్రభావమూల్య పాఠ్యమేస్వరాపరా
ధారణం సమర్ధ భాగ్య ధర్మ మార్గమున్ సుధీ
కారణాలమాయగానుకాలతీరు గమ్యమున్
భావం:
ధర్మాన్ని కాపాడటానికి అవతరించే వీరహా తత్త్వం విశాలమైనది. అది విద్యలలో విధానంగా, ప్రేరణలో ప్రభావంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. ఆ ప్రభావమే స్వరూపమై జీవన పాఠ్యంగా నిలుస్తుంది.
సద్బుద్ధితో ధర్మమార్గాన్ని ధరిస్తే భాగ్యం సిద్ధిస్తుంది. మాయాకారణాలు కాలప్రవాహంలో క్షయించిపోతాయి; చివరకు గమ్యం ధర్మమే అవుతుంది.
*****
719.విషమః.. దుష్ట నిగ్రహము సిస్టర్నము చేయు చుండ్రుల చేత వైశ్య మేము గలవాడు.
విషమః సహనంబువిధానముగన్
నిష పాఠ్యముగానునిజంబుగనున్
దృషతే విధిగాను దృతీశుభమున్
జ్యుష కాల మయంబుయుషోదయమున్
భావం:
విషమః తత్త్వం సహనాన్ని విధానంగా నిలిపి, కఠిన పరిస్థితులలోనూ నిజాన్ని పాఠ్యంగా బోధిస్తుంది. దుష్టత్వం ఎదుట ధైర్యమే విధిగా నిలుస్తుంది; ఆ ధైర్యమే శుభఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. కాలమనే మాయలో చిక్కుకోకుండా, యోగ్యమైన ప్రయత్నంతో ఉదయమయ్యే యశస్సు–సాధన ఈ తత్త్వం లక్ష్యం.
****
720. శూన్య::: ఎట్టి దోషం లేనివాడు::
మ. కో.
శూన్య దేహము చూపు వెన్నెల సూత్రధారిగ నిత్యముణ్
మాన్య సేవలు ధర్మనిష్ఠలు మంత్ర మల్లెలు సఖ్యతణ్
ధాన్యతత్వము బోధ యుక్తము దారి చూపుట లోకమున్
శూన్య హృద్యము స్వేచ్ఛ భావము నూతనత్వము సత్యమున్
భావం:
శూన్య తత్త్వం శరీరరహిత నిస్సంగ స్వరూపం. అది చూపును వెన్నెలలా శాంతంగా మార్గదర్శనం చేస్తుంది. గౌరవసేవలు, ధర్మనిష్ఠలు మంత్రసుగంధాలై సఖ్యతను పెంపొందిస్తాయి. ధాన్యమైన తత్త్వబోధ యుక్తంగా లోకానికి దారి చూపుతుంది. హృదయం శూన్యమైతే స్వేచ్ఛ సహజమవుతుంది; ఆ స్వేచ్ఛలోనే సత్యానికి నూతనత్వం ప్రతిఫలిస్తుంది.
******
721.గృతాశీ::: కోరికలు జారిపోయి నెట్టివాడు
గృతాశీ సుగమ్యా గృపాగృహ్య భావా
వృతాశీ శుభంబూ వృషోధత్వ లక్ష్యా
శృతాశీ సుధర్మా శృ కార్యార్ధ సర్వా
దృతాశీ విసర్గా దృతత్వా ర్ధ సత్యా
భావం:
గృతాశీ తత్త్వం కోరికల గరిమను జారవిడిచి సుగమ్యమైన కరుణాభావంలో స్థిరపడుతుంది. నియమిత ఆహార–ఆచరణలతో శుభాన్ని ఆహ్వానిస్తూ, ధర్మలక్ష్యాన్ని స్పష్టంగా దర్శిస్తుంది. శ్రుతి–స్మృతుల సారాన్ని ఆచరణలో పెట్టి, కార్య–అర్థాలన్నింటినీ ధర్మపథంలో సమన్వయపరుస్తుంది. చివరకు ఆసక్తుల విసర్జనలోనే దృఢత్వం సిద్ధించి, సత్యార్థం ప్రత్యక్షమవుతుంది.
*****
722. అచల: స్వరూపము నుండి గాని సామర్థ్యం నుండి గాని ప్రాణాతి గుణముల నుండి గాని చరణం నుందుట లేనివాడు
చెం.
అచలగుణామృతంబుగణ భాష్యముభావశుభంబు గాయగన్
విచలితసర్వమాయలగు విద్యలతీరుగనెంచ లక్ష్యమున్
ప్రచరితశిష్యధర్మమగు ప్రాభవమేను సకాల జ్ఞానమున్
రచనలు సత్యమేయగుట రమ్యతనేస్తమనోబలంబుగన్
పద్య భావం ఇలా ఉంది:
అచలగుణామృతం — ఆయన గుణాలు అమృతస్వరూపాలు. అవి ఉపదేశముగా (భాష్యముగా) మారి, వినేవారిలో శుభభావాన్ని ఉద్దీపింపజేస్తాయి.
విచలిత సర్వమాయలు — మాయలన్నీ ఆయన సమక్షంలో కదలిపోతాయి; అజ్ఞానపు తెరలు తొలగి, విద్య యొక్క పరమార్థ లక్ష్యం స్పష్టమవుతుంది.
ప్రచరిత శిష్యధర్మం — ఆయన ప్రాభవం శిష్యులలో ధర్మాచరణగా ప్రసరించి, కాలాతీతమైన సమగ్ర జ్ఞానంగా వికసిస్తుంది.
రచనలు సత్యమే — ఆయన మాట, ఆలోచన, కృతి—అన్నీ సత్యాధిష్ఠితాలు. అందువల్ల అవి రమ్యతతో కూడిన మిత్రబలాన్ని (ఆత్మవిశ్వాసాన్ని) కలిగిస్తాయి.
****
723. అమానీ ::: పరిశుద్ధ జ్ఞాన స్వరూపణ చేత అనాత్మ విషయంలో ఎందుకు ఆత్మాభిమానం లేనివాడు
అమానీ త్రిలోకా బలంబున్ సమoబన్
స్వమార్గా సకాలమ్ స్వధర్మా సహాయమ్
ప్రమాణంబుగానున్ ప్రమోదంబు గానున్
క్షమాగుణ్య భావం క్షమాతత్వ లక్ష్యమ్
పద్య భావ విశ్లేషణ
త్రిలోకాల శక్తులూ, అధికారాలూ తనలోకి వచ్చినా
అవి తనవని భావించని సమత్వ స్థితి.
బలం ఉన్నా గర్వం లేదు
తనకు విధించిన మార్గమే జీవన దిక్సూచి.
కాలానుగుణంగా స్వధర్మమే ఆధారం.
ఇతరుల ప్రశంస–నిందలపై ఆధారపడడు.
జ్ఞానమే ప్రమాణం, అంతరానందమే ఫలం.
బాహ్య గౌరవం వల్ల ఆనందం కాదు;
సత్యానుసరణ వల్లే ప్రమోదం.
అమానిత్వం యొక్క పరాకాష్ఠ — క్షమ.
అహంకారం లేనివాడే నిజంగా క్షమించగలడు.
క్షమ అనేది బలహీనత కాదు;
ఆత్మబలానికి సూచిక.
*****
724. మానద:: గౌరవమును పంచెది వాడు
మానద సర్వహృద్యమగు మార్గము సంపద దివ్యకాంతిగన్
జ్ఞానసుపాధ్యసంతసము జాడ్యము సంభవ ధర్మమేయగున్
ప్రాణసుధర్మభావమగు ప్రాభవ లక్ష్యము సత్యమేయగున్
మౌన తపంబుగన్ సహజమౌవిధి గానుసహాయమేయగున్
ఉ.
అతని జీవనమార్గం అందరికీ హృదయస్పర్శిగా ఉంటుంది. అది ఐశ్వర్యానికీ, అంతకన్నా గొప్పగా దివ్యకాంతికి దారి చూపుతుంది. గౌరవం అక్కడ మాటల వల్ల కాదు, జీవన విధానం వల్ల పుడుతుంది.
—అతని ఆనందం జ్ఞానసంపాదనలో, జ్ఞానాన్ని పంచడంలో ఉంటుంది. అజ్ఞానమనే జాడ్యం అక్కడ నిలువలేక కరిగిపోతుంది. ధర్మమే అతని సహజ స్వభావంగా వ్యక్తమవుతుంది.
—అతని శక్తి, ప్రభావం ప్రాణాల్లో నిండిన ధర్మభావం నుంచే పుట్టుకొస్తుంది. — సత్యం. స్వార్థం అక్కడ ప్రవేశించదు. —
అతని తపస్సు శబ్దరహితం. ఆచరణే అతని ఉపదేశం. ప్రకృతి ధర్మమే అతనికి సహజ సహాయంగా నిలుస్తుంది; విధి కూడా అతనితో కలిసి నడుస్తుంది.
****
725. మాన్య :: సర్వేశ్వరుడు కావున అందరు చేత పూజింపబడదగినవాడు
మాన్య సద్భవ సత్య ధర్మము మంత్రమేయగు మూలమున్
శూన్యతత్వము తెల్పగల్గడి సూత్రధారిగ నిత్యమున్
ధాన్య భాగము సర్వ మాయల దాస్యమార్గమనస్సుగన్
మాన్య చేతన దృష్టి సృష్టియు మానసంసమమంబుగన్
పద్య భావం:
సత్–భావమున నిలిచిన సత్యధర్మమే ఆయన మంత్రస్వరూపము;
అది సర్వ సృష్టికి మూలకారణమై జగత్తును నడిపిస్తుంది.
శూన్యతత్త్వాన్ని బోధించగల సూత్రధారి ఆయనే—
శూన్యమంటే శూన్యత కాదు, సంపూర్ణ చైతన్య సారము అని నిరూపిస్తాడు.
ధాన్యంలా జీవనాన్ని పోషించే భాగ్యమూ,
సర్వ మాయలను లొంగదీసే దాస్యభావ మార్గమూ ఆయన ఉపదేశమే.
ఆయన చైతన్య దృష్టిలో సృష్టి–మనస్సు భేదం లేదు;
బాహ్య జగత్తు, అంతర్మనస్సు — రెండూ సమస్వరూపాలే.
*****
726. లోకస్వామి — భావవ్యాఖ్య
నామార్థం:
లోకస్వామి అనగా — చతుర్దశ లోకములకును అధిపతి, సర్వసృష్టిని నియంత్రించే పరమేశ్వరుడు.
లోకస్వామిగనౌను సాహస విలోలత్వంబు సామ్యంబుగన్
ఏకత్వంబు గనౌను సాధన సయోధ్యత్వమే స్నేహమున్
సాకత్వంబుగనౌను సర్వముగనే సాధ్యమ్ము తీరేయగున్
లోకంబుల్ క్షమతత్వ భావముగనున్ లోకేశ వైనంబుగన్
పద్య భావం:
సాహసమనే చలనశక్తి ఆయనలో విలోలంగా ఉన్నా,
అది అసమతుల్యం కాదు — సమత్వబుద్ధిలో నిలిచిన శక్తి.
సాధన మార్గంలో ప్రవేశించినవానికి,
ఏకత్వమే గమ్యం; స్నేహరూప సమన్వయమే సయోధ్యత్వం.
సాక్షిత్వభావంగా ఉన్నప్పుడు సమస్తం సాధ్యమవుతుంది;
సాధన–సాధ్య భేదం అక్కడ కరిగిపోతుంది.
లోకములన్నీ క్షమతత్వంతో నిలిచినప్పుడు,
ఆ క్షమయే లోకేశ్వరత్వంగా విరాజిల్లుతుంది.
******
727. త్రిలోకదృక్ — భావవ్యాఖ్య
(నామార్థం: ముల్లోకములన్నిటినీ దర్శించి, దారణ చేసి నడిపించువాడు)
ఛందస్సు సూచన: జ ర జ ర జ గ.. (10 అక్షర మాత్రా ప్రవాహం)
త్రిలోక దృక్ సుధా మదంబు రీతిగా త్రినేత్రగన్
విలోల భావమౌనమేను విశ్వమై విశాలమున్
ప్రలోభ దాహదేహమేను ప్రా భావంబు గానగన్
స్వలాభ మాన్యతా భవంబు సాధ్యతా సుసంభవమ్
పద్య భావం:
త్రిలోకాలను దర్శించే దృష్టి అమృతస్వరూపమైన సుధలా మదింపజేస్తుంది;
ఆ దృష్టి త్రినేత్రతత్త్వంగా—కాలం, కర్మం, కరుణ—మూడింటినీ ఏకకాలంలో గ్రహిస్తుంది.
విలోలంగా కనిపించే మౌనం, వాస్తవానికి విశ్వమై విస్తరించిన చైతన్యమే;
అది స్థూల–సూక్ష్మాలన్నిటినీ ఆవరించే విశాలత్వం.
ప్రలోభం, దాహం, దేహాభిమానాలు క్షణికమైనవే అయినా,
ప్రాణస్వరూపమైన పరమభావాన్ని గ్రహించినప్పుడు అవి కరిగిపోతాయి.
స్వలాభమనే సంకుచిత మాన్యతను వదిలినచో,
సాధ్యత సుసంభవమై—సర్వహిత లక్ష్యంగా పరిణమిస్తుంది.
******
728. మమేధా — భావవ్యాఖ్య
నామార్థం:
మమేధా అనగా — శుద్ధమైన, సుస్పష్టమైన ప్రజ్ఞ కలవాడు; ఆలోచన–ఆచరణ రెండింటినీ సజ్జనంగా నడిపించే దివ్య బుద్ధి స్వరూపుడు.
మమేధాసుభాంగా మనోయజ్ఞ పార్ధా
క్షమేతత్వ లక్ష్యా క్షమోన్నత్వ భావా
క్రమేసుస్వరా ప్రేరణా భాగ్య దాతా
నమోవాసుదేవా నమోవాక్య ధారీ
పద్య భావం:
శుభాంగస్వరూపుడై, మనస్సే యజ్ఞముగా మారే విధంగా
ఆలోచనలను పవిత్రత వైపు నడిపించే యజ్ఞపార్ధుడాయన.
క్షమతత్త్వమే లక్ష్యంగా,
క్షమ ద్వారానే అంతర్గత ఉన్నతిని సాధించగల భావాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
క్రమబద్ధమైన సుస్వరంలా ఆయన ప్రేరణ సాగుతుంది;
ఆ ప్రేరణే జీవనానికి భాగ్యంగా, దైవానుగ్రహంగా ఫలిస్తుంది.
అందుకే — వాసుదేవునికి నమస్కారం;
వాక్కుకే వేదార్థాన్ని ధరింపజేసే వాక్యధారి ఆయన.
*****
729. మేధజ — భావవ్యాఖ్య
నామార్థం:
మేధజ అనగా — యజ్ఞము ఆరంభమునకు ముందే ఆవిర్భవించువాడు;
మేధజ సూక్ష్మతత్వమున మీరక సంభవ దేహ దాహమున్
వేదజ యజ్ఞ భావమున విశ్వము నందున కాల నిర్ణయమ్
చ్చేదజ దుష్టశిక్షణగ చిత్తము మార్చుచు లోక రక్షణణ్
మోదజ మార్గ లక్ష్యమగు మోక్షము తీరు జన్మగన్
యజ్ఞస్వరూపానికి మూలమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వం.
పద్య భావం:
సూక్ష్మమైన తత్త్వరూపుడై,
దేహదాహము–భవబంధములను అతిక్రమించి ఆవిర్భవించే చైతన్యమాయన.
వేదస్వరూపమైన యజ్ఞభావంలోనే విశ్వం లయ–సృష్టి క్రమముతో
కాల నిర్ణయాన్ని పొందుతుంది — ఆ క్రమానికి ఆయనే అధిష్ఠానం.
దుష్టశక్తులను శిక్షించడమే కాక,
చిత్తశుద్ధి ద్వారా లోకరక్షణను సాధించేవాడు.
ఆయన చూపిన ఆనందమార్గమే లక్ష్యమై,
జన్మబంధాన్ని దాటించి మోక్షానికి దారి చూపుతుంది.
*****
730. ధన్య — భావవ్యాఖ్య
(నామార్థం: కృతజ్ఞతతో నిండినవాడు; కృతజ్ఞతను జీవనధర్మంగా ఆచరించువాడు)
మ. కో
ధన్యతాభవ సర్వమార్గము దాస్య ముక్తి శుభంబుగన్
స్థణ్యసృష్టిగ పోషణాగతి సాధ్యతాభవ భోగమున్
మన్యతాసుఖ దృష్టిలక్ష్యము మానసంబగు తీరుగన్
గుణ్యతాజప జీవనంబగు గొప్యమే సహనంబుగన్
పద్య భావం:
కృతజ్ఞతాభావమే సమస్త మార్గాలకు శుభారంభం;
దాస్యభావంలోనే బంధముల నుంచి ముక్తి వికసిస్తుంది.
పోషణకు మూలమైన సృష్టి క్రమంలో,
భోగమూ సాధ్యతగా మారి జీవితం సమతుల్యమవుతుంది.
గౌరవభావంతో కూడిన సుఖదృష్టి,
మనస్సును సరిగ్గా తీర్చిదిద్దే లక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.
గుణజపంతో జీవితం శుద్ధమై,
సహనమే ఆ గూఢమైన జీవనరహస్యంగా ప్రకాశిస్తుంది.
*****
731.సత్యమేధా:: సత్యమైన మేధాశక్తి కలవాడు
సత్యమేధా దిశా సత్కృపా సద్భవా
నిత్యయుక్తాసుఖీ నిర్ణయానిర్భయా
వ్యత్యసంబౌనులే వాక్కలే విశ్వమై
ముత్యమైనిత్యముక్తీ ఫలంబుగన్
భావవ్యాఖ్య
సత్యమేధా అనగా సత్యమే బుద్ధిగా, సత్యమే ఆలోచనగా కలిగిన జ్ఞానస్వరూపిణి.
ఆమె దిశానిర్దేశం సద్భావంతో నిండి, సత్కృపతో జీవులను మార్గదర్శనం చేస్తుంది.
నిత్యయుక్తాసుఖిగా—ఎప్పుడూ అంతరంగ సుఖసమాధిలో నిలిచి,
నిర్ణయాలలో నిర్భయతను ప్రసాదిస్తుంది.
వాక్కులు వ్యత్యాసంగా కనిపించినా, వాటి అంతర్లీనార్థం విశ్వసత్యమే.
అర్థం—బాహ్య భేదాలు ఉన్నా, అంతరాత్మ సత్యం ఏకమే.
ఆ సత్యబోధనను ఆశ్రయించినవారికి
ముత్యంలాంటి నిత్యముక్తి ఫలం లభిస్తుంది.
*****
732. ధరాధర :: భూమిని మోయగల శక్తి గలవాడు
ధరాధర సుధా మయంబు విధిగా
పరాత్పరనుపాస నంబు భవమై
నిరామయ వినీలలీల వసుధా
జరాశుభ సుజాతమాయ చరితా
ధరాధర అనగా కేవలం భూమిని భౌతికంగా మోయువాడు మాత్రమే కాదు —
సృష్టి ధర్మాన్ని తన ధార్మిక శక్తితో నిలబెట్టువాడు.
సుధామయ స్వరూపంగా, లోకవ్యవస్థను విధిగా నిర్వహించే తత్త్వం ఆయనది.
పరాత్పర ఉపాసనగా భావమై,
జీవులను భవబంధం నుండి పరమార్థం వైపు నడిపించే ఆధారశక్తి.
నిరామయుడై—రోగరహిత చైతన్యంగా,
వినీల లీలలతో వసుధను సజీవంగా సంరక్షించువాడు.
జరా–అశుభాలను తొలగించి,
సుజాతమైన మాయచరితతో లోకనాటకాన్ని నడిపిస్తూ,
ధర్మం చెదరనీయకుండా భూమిని మోయు మహాశక్తి ధరాధర.
***
733. తేజోవృష – భావవ్యాఖ్య
(సదా సూర్యుడు రూపంలో ఉండి వర్షాన్ని ప్రసాదించువాడు)
తేజోవృష అనగా తేజస్సే వర్షమై లోకాన్ని పోషించువాడు.
సూర్యరూపంలో నిలిచి, తన ధ్యాసా–సమయ శక్తితో
కాలచక్రాన్ని నడిపి, వర్షసృష్టికి మూలకారణమవుతాడు.
తేజోవృష మతీ ధ్యాసా స మయంబున్
త్వాజో సుమ తత్త్వంబున్ సహనంబున్
త్యాజో సుఖ తన్మాయా శుభశోభల్
రాజో చిత రమ్యత్వంబగు మాయల్
—బుద్ధి, ధ్యానం, కాలం ఏకమైసహనంతో కూడిన తత్త్వజ్ఞానాన్ని జీవులకు అనుగ్రహిస్తాయి.త్యాగమే సారమై, శ్రమ–సహనాల ద్వారాపోషణ ఫలాన్ని అందించే ప్రకృతి నియమం. —
త్యాగంలోనే నిజమైన సుఖం ఉందని బోధిస్తూ, శుభశోభలనువికసింపజేస్తాడు —రజోగుణం కేవలం చంచలత కాదు;సృష్టికి అవసరమైన చైతన్య చలనం,అది మాయగా లోకాన్ని రమ్యంగా చేస్తుంది.
****
734. ద్యుతిధర – భావవ్యాఖ్య
(శరీరకాండ కలిగి ఉండు వారు)
ద్యుతిధర అనగా దేహమనే కాండను ధరించి, అందులో దివ్యకాంతిని నిలుపువాడు.
శరీరం కేవలం భౌతిక సాధనం కాదు;
ధర్మ–జ్ఞాన–తపస్సులకు ఆలయంగా మారినప్పుడు
అది పూజ్యమైన ద్యుతిస్వరూపమవుతుంది.
ద్యుతిధర కళ పూజ్యంబున్ శుభంబున్
స్థితి ధర కళ జీత్తంబున్ సుఖంబున్
న్యతి ధర కళ న్యాయంబున్ తపంబున్
మతి ధర కళ మాత్రంబున్ మహాత్యమ్
భావం
కళలు శుద్ధమై పూజ్యతను పొందినప్పుడుజీవితం శుభస్వరూపమవుతుంది.
—స్థితప్రజ్ఞతతో దేహాన్ని, మనసును నియంత్రించిన వారికిసుఖసంతులనం లభిస్తుంది. —నియమం, న్యాయం, తపస్సు ఏకమై
జీవనాన్ని ధర్మపథంలో నిలబెడతాయి. —బుద్ధి పరిపక్వమై, అహంకార రహితమైనప్పుడు
మహాత్మత్వం స్వయంగా వికసిస్తుంది.
****
735. సర్వశస్త్ర వృతాం వర :: శాస్త్రములు ధరించిన అందరిలో శ్రేష్టుడు
సర్వశాస్త్రసమృద్ధుడై సమదృష్టిగా దీప్తిగన్
ధర్మమార్గము ధరించి ధైర్యబుద్ధి రూపమున్
కర్మయోగమున జ్ఞానయోగమున నడుపుచున్
వర్మలేని విజేత యగు వరుడు ధర్మతత్త్వపరధీరా
🔹 భావసారం
శాస్త్రజ్ఞానాన్ని ఆచరణలో పెట్టి,
సమదృష్టితో ధర్మమార్గంలో నడుస్తూ,
కర్మ–జ్ఞాన యోగాలను సమన్వయపరచి,
అహంకారరహితంగా విజేతగా నిలిచినవాడే
సర్వశస్త్రవృతాం వరుడు.
*****
736. ప్రగ్రహ — భావవ్యాఖ్య
ప్రగ్రహ అనగా తనలోని సారధ్యశక్తి (ఆత్మనియంత్రణ, ధర్మబలం) చేతనే శత్రువులను—బాహ్యమైనవారిని మాత్రమే కాదు, అంతర్గతమైన అహంకారం, లోభం, మాయల వంటి దోషాలను—నిరసించువాడు.
ఉ.
ప్రగ్రహ యచ్చుతా భవము ప్రాభవ మయ్యె నిరంత రoబుగన్
విగ్రహ చూపులే మనసు వీనుల విందుగ మార్పు నెంచుతన్
నిగ్రహ మాయలే ప్రజల నిర్మల తత్త్వము నీడలేయగున్
యుగ్రహ దుష్ట శిక్షణ సయోగ్యత కల్పన కాల నిర్ణయమ్
భావం
అచ్యుతస్వరూపమైన అవిచల ధర్మస్థితి అతనిలో నిరంతరం ప్రకాశిస్తుంది. అది స్థిరమైన ప్రభావంగా జీవనమంతటా వ్యాపిస్తుంది. ఆకారాల మాయలో చిక్కకుండా, దృక్కోణ మార్పుతో మనసుకు సౌమ్యానందం కలిగించే దర్శనబుద్ధి అతనికి ఉంటుంది.: స్వీయనిగ్రహమే సమాజానికి నీడవంటి ఆశ్రయమై, ఇతరులలోని స్వచ్ఛతను వెలికి తీయుతుంది.: కాలస్ఫూర్తితో కూడిన కఠినత అవసరమైన చోట ధర్మానుసారంగా దుష్టశిక్షణను అమలు చేయగల సామర్థ్యం అతనిలో ఉంటుంది—అది కక్ష కాదు, కర్తవ్యబుద్ధి.
*****
737. నిగ్రహ — భావవ్యాఖ్య
నిగ్రహ అనగా తనలోని సమస్త శక్తులను ఆధీనంలో ఉంచుకొని, ఆ నియంత్రణ ఫలితంగా అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించువాడు. ఇది కఠినత్వం కాదు; క్రమశిక్షణలోంచి పుట్టిన కరుణ.
మ. కో.
నిగ్రహా బల సంపదాచల నిర్ణయం గల మూర్తిగన్
యుగ్రహాడురితంబుశిక్షణ యుజ్వలాగతి మోక్షమున్
విగ్రహాపర ధర్మ రక్షణ విద్య తీరుగ సత్యమున్
ప్రగ్రహా మది సమ్మతీయది రక్షణాస్థితి దక్షతన్
భావం
నిగ్రహా బల సంపదా అచల నిర్ణయం: అంతర్గత బలసంపత్తి స్థిరమైన నిర్ణయశక్తిగా రూపాంతరం చెంది, ఏ పరిస్థితిలోనూ చలించని ధైర్యాన్ని ఇస్తుంది.: కాలానుగుణమైన కఠిన శిక్ష కూడా చివరకు శుద్ధి మార్గంగా మారి, మోక్షదిశగా తీసుకెళ్తుంది. ఇది దండన కాదు—పరిష్కరణ.
వ్యక్తిగత ఆకర్షణలకంటే ధర్మరక్షణే ప్రధానమై, జ్ఞానవిద్య సత్యస్వరూపంగా వెలుగుతుంది.
ప్రగ్రహాబుద్ధి అంటే సమగ్ర నియంత్రణతో కూడిన అనుమతి—రక్షణాస్థితిలో నైపుణ్యంగా కార్యసాధన చేస్తుంది.
****
🙏 738. వ్యగ్రహ :: భావవ్యాఖ్య
వ్యగ్రహ — అంతము లేని వాడు, రూపానికి అతీతుడై సర్వత్ర వ్యాపించిన పరబ్రహ్మ స్వరూపం.
వ్యగ్రహ విశ్వ మూర్తిగను వ్యాపక నేస్తము లక్ష్యమేయగున్
త్యగ్రహ ధర్మ మేపలుకు త్యాగము సర్యము సత్యమేయగున్
స్యగ్రహ మాయమర్మమును శ్యాంతి గనౌను సపూర్ణ తత్త్వమున్
న్యగ్రహ మోహతాపములన్యాయము రక్షణ శిక్షనేయగున్
వ్యగ్రహ విశ్వ మూర్తిగను —
సమస్త విశ్వమంతటా వ్యాపించిన మూర్తిగా
స్నేహమూ లక్ష్యమూ రెండూ ఆయనే.
త్యగ్రహ ధర్మ మేపలుకు —
త్యాగమే ధర్మంగా ప్రకటించే తత్త్వం;
ఆ త్యాగమే సరియైన మార్గం, సత్యానికి మూలం.
స్యగ్రహ మాయమర్మమును —
మాయ యొక్క సూక్ష్మ మర్మాన్ని గ్రహింపజేసి
అంతరంగంలో శాంతిని ప్రసాదించు సంపూర్ణ తత్త్వం.
న్యగ్రహ మోహతాపములు —
మోహజనిత తాపాలను న్యాయబద్ధంగా నియంత్రించి
రక్షణతో పాటు శిక్షనూ సమంగా నడిపే ధర్మాధిపతి.
*****
🙏 739. నైకశృంగ :: భావవ్యాఖ్య
నైకశృంగ — నాలుగు కొమ్ములు గలవాడు అనగా
నాలుగు వేదాలు, నాలుగు ఆశ్రమాలు, నాలుగు పురుషార్థాలు —
ఈ చతుష్టయ సమన్వయానికి ప్రతీకమైన పరమాత్మ స్వరూపం.
ర జ ర జ ర. 8..
నైకశృంగ గాను జ్ఞానమై సమస్త ధారిగన్
స్వీకరంబుగను గావిధానమౌను మూర్తిగన్
సకాలమురీతిగా సమా ధనంబు కర్తగన్
వికాశ మయంబుగావినోదమేను నిత్యమున్
నైకశృంగ గాను జ్ఞానమై —
ఆయనే జ్ఞానస్వరూపుడై,
సమస్త మార్గాలకు ఆధారభూతుడుగా నిలుస్తాడు.
స్వీకరంబుగను గావిధానమౌను —
లోకధర్మాన్ని స్వీకరించి
క్రమబద్ధమైన విధానంగా నడిపించే మూర్తి.
సకాలమురీతిగా సమాధనంబు కర్తగన్ —
కాలమునకు లోబడి కాకుండా
కాలాన్ని క్రమంలో నిలిపి సమతను కలిగించువాడు.
వికాశ మయంబుగావినోదమేను నిత్యమున్ —
ఆయన సన్నిధిలో జీవితం వికాసమయమై,
ఆనందమే నిత్య వినోదముగా పరిణమిస్తుంది.
****
🙏 740. గదా గ్రజ :: భావవ్యాఖ్య
గదా గ్రజ — మంత్రము ద్వారా ఆవిర్భావం పొందినవాడు.
అనగా శబ్దబ్రహ్మ స్వరూపంగా, మంత్రశక్తి ద్వారా సాకారమయ్యే పరమతత్త్వం.
గదా గ్రజా సగమ్య ధారిగాసమర్ధతాసుధీ
విధా నిదానవిద్య కాల నిర్ణయంబుగాను లే
సుధామనస్సుసూత్రధారిగా ధురంబునౌనులే
ప్రధాన భావపాఠ్యమౌను సాహసంబుగాను లే
—సాధకుడు చేరగలిగే మార్గమంతటా
బుద్ధి, సామర్థ్యం, కార్యసాధక శక్తిగా ప్రవహించేవాడు.
—విద్యకు మూలకారణమై,
కాలానికే నియమకర్తగా నిలిచిన ఆది తత్త్వం. —
శుద్ధమైన మనస్సును సూత్రంగా పట్టుకొని
జీవన నాటకాన్ని నడిపించే సూత్రధారి. —
జీవితానికి ప్రధాన పాఠ్యమై,
ధర్మానుసరణలో ధైర్యాన్ని (సాహసం) ప్రసాదించేవాడు.
***&*
[: 741. చతుర్మూర్తి – భావవ్యాఖ్య
చతుర్మూర్తి అనగా ఒకే తత్త్వం నాలుగు విధాలుగా వ్యక్తమవడం. ఆ నాలుగు రూపాలు కేవలం ఆకారములు మాత్రమే కాక, సృష్టి–స్థితి–లయ–అనుగ్రహముల సమగ్ర ధర్మప్రకటనలు.
చతుర్మూర్తి సేవా జయంబున్ స్వరూపా
చతుర్రూప దేపా జపంబున్ స్వసక్తుల్
చతుర్హస్త దీక్షా చతుర్త్వత్వ భావా
చతుర్వర్ణ ధారీ చమత్కార రూపా
భక్తుడి సేవాభావమే విజయం పొందేలా చేసే స్వరూపము. సేవ చేయుటలోనే సాధన, సాధనలోనే జయం దాగి ఉంది.
బ్రహ్మ–విష్ణు–మహేశ్వర–సదాశివ రూపాలుగా, లేదా జాగ్రత్–స్వప్న–సుషుప్తి–తురీయ స్థితులుగా విభిన్న రూపాలలో దర్శనమిచ్చే శక్తి. జపమునందు ఆ శక్తి స్వయంగా అవతరిస్తుంది.
నాలుగు చేతులు నాలుగు గుణాల సూచికలు – జ్ఞానం, వైర్యం, ఐశ్వర్యం, త్యాగం. ఈ నాలుగు సమభావములే దీక్ష యొక్క పరిపూర్ణత్వం
చతుర్వర్ణములు అనగా సమాజ ధర్మ సమతుల్యత. అన్నివర్ణములలో ఒకే చైతన్యమై ప్రకాశిస్తూ, భేదముల మధ్య ఐక్యతను చూపే అద్భుత స్వరూపం.
****
742. చతుర్బాహు ::నాలుగు బాహువులు గలవాడు.
చతుర్బాహు సౌజన్య దేహంబు దాహం
చతురాత్మ యోజన్య మూలంబు కాలం
బ్రతుకే భావ బంధంబు గానౌను నేస్తం
మెతుకే లక్ష్యమోహంబువైనం
సారాంశం:
చతుర్బాహు స్వరూపం నాలుగు దిశలలో జీవనాన్ని ధారితం చేస్తూ, కాల–భావ–లక్ష్యాలపై నియంత్రణను బోధిస్తుంది. కరుణతో రక్షిస్తూ, మోహాన్ని తగ్గించి, జీవుని లక్ష్యస్పష్టతకు నడిపించే పరమతత్త్వమే
*****
: 743. చతుర్వ్యూహ — భావవ్యాఖ్య
చతుర్వ్యూహ అనగా భగవంతుడు నాలుగు వ్యూహరూపాలుగా (వాసుదేవ–సంకర్షణ–ప్రద్యుమ్న–అనిరుద్ధ) లోకవ్యవహారాన్ని నడిపించే తత్త్వం.
నాలుగు వ్యూహాలుగా విభజింపబడ్డ స్వరూపం అద్భుత లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు ఏర్పడింది. సృష్టి–స్థితి–సంహార–అనుగ్రహ క్రియల సమన్వయమే ఈ చమత్కారం.
విస్తృతార్థాల వైపు ప్రవహించే చైతన్యం శుభాన్ని ప్రసాదించే సుధాస్రవంలా ఉంటుంది. జ్ఞానం, భక్తి, వైర్యం అన్నీ దీనిలోనే ధారలుగా ప్రవహిస్తాయి.
జీవుల గమనాలన్నీ శత్రుత్వం కాక స్నేహంగా మలచే శుభనాయకత్వం. అన్ని మార్గాలనూ సమన్వయపరచి ధారగా నిలిపే తత్త్వం.
అన్ని బుద్ధులు చివరకు కాలబోధలో స్థిరమవుతాయి. కాలాన్ని దాటి కాలాన్ని నడిపించే దారే చతుర్వ్యూహ స్వరూపం.
****
744. శ్చతుర్గతి – విష్ణు సహస్రనామ భావవ్యాఖ్య
శ్చతుర్గతి అనగా —
ఇంద్రపదము, బ్రహ్మపదము, కైవల్యము, మోక్షము
ఈ నాలుగు గతులు (లక్ష్యస్థితులు) అన్నిటికీ కారణమైన పరమాధారం భగవానుడు అనే భావం.
ఈ శ్చతుర్గతి విద్యల యిచ్ఛ గాను
ఈ సమస్త స్వభావము యీప్సి తమ్ము
ఈకళలుగాను లక్ష్యంబు యిష్ట నేర్పు
జ్ఞానభక్తి ధారలుగాను జ్ఞప్తి విద్య
భగవానుడు
నాలుగు విధాల గమ్యాలను ప్రసాదించే శ్చతుర్గతి స్వరూపుడు.
ఇంద్రపదము – భోగసంపదలతో కూడిన లోకసుఖగతి
బ్రహ్మపదము – సృష్టి జ్ఞానాధికార స్థితి
కైవల్యము – ఆత్మానుభూతితో కూడిన ఏకత్వ స్థితి
మోక్షము – జన్మమరణ బంధ విముక్తి
ఈ నాలుగు గతులను కోరే జీవులకు
వారి వారి ఇచ్ఛ, స్వభావం, అర్హత ప్రకారం
భగవానుడు అనుగ్రహిస్తాడు.
అన్ని కళలు, విద్యలు, సాధనలలో
లక్ష్యాన్ని స్పష్టంగా నేర్పేది ఆయనే.
ఆ లక్ష్యాన్ని చేరుకునే మార్గంగా
జ్ఞాన ధారా – భక్తి ధారా
రెండింటినీ సమన్వయంగా ప్రసాదిస్తాడు.
*****
: 745. చతురాత్మ :: జాగ్రదావస్థ, స్వప్నవస్థ, శుషిప్తి అవస్థ, తురుకియా వస్తా అని నాలుగు రూపంలోనూ ప్రకాశించేవాడు
అనుష్టన్.
జాగ్రత్తు జ్యోతి రూపమై జగమును నడిపెడి
స్వప్నంబు సృష్టి సౌమ్యమై స్వచ్ఛ గతి చూపుగాను
శుషుప్తి శాంతి సారమై శివతనువు ధరించ
తురీయ తత్త్వ దీపమై తానైన చతురాత్మవు
చతురాత్మ — భావ
జీవుని అనుభవంలో కనిపించే నాలుగు అవస్థలలో
ఒకటిగానే, విడిపోని చైతన్యంగా
ప్రకాశించేవాడే చతురాత్మ.
జాగ్రదావస్థలో
కన్నులు తెరిచి కనిపించే జగత్తును నడిపించే
కర్తగా ఆయనే వెలుగుతాడు.
స్వప్నావస్థలో
మనస్సే జగమై మారినప్పుడు
ఆ సృష్టికి సౌమ్యమైన దిశను చూపించేవాడూ ఆయనే.
శుషుప్తిలో
ఆలోచనలన్నీ లయమై,
అహం మౌనమయ్యే వేళ
శాంతి సారస్వరూపంగా ఆయనే నిలుస్తాడు.
ఈ మూడు అవస్థలకతీతంగా
తురీయావస్థలో
చూచువాడు, అనుభవించువాడు, అనుభూతి —
మూక్కీ కలిసిపోయిన సాక్షి చైతన్యంగా
తానై తానే ప్రకాశిస్తాడు.
అందుకే
నాలుగు రూపాలలో అనుభవమయ్యే ఒకే ఆత్మగా
భగవానుడు చతురాత్మ అని స్తుతింపబడుతున్నాడు 🙏
*****
746.చతుర్భావ.. ధర్మము, అర్థము, కామము, మోక్షము
లోక ధర్మము సర్వార్ధ లహరి గాను
కార్య యర్ధము సంభవకామ్య మౌను
సర్వ సృష్టి కామము విద్య సాధనౌను
నిత్య సత్య వాక్కు విలువ దివ్య మోక్ష
(746. చతుర్భావ)
లోకంలో జీవితం సాగడానికి
ధర్మం పునాదిగా నిలుస్తుంది.
ఆ ధర్మబద్ధ జీవనంలో
కావలసిన అర్థం (సంపాదన, కార్యసిద్ధి) కలుగుతుంది.
ఆ అర్థం ద్వారా
జీవుని కోరికలు, ఆనందాలు అయిన కామం
సరైన మార్గంలో నెరవేరుతాయి.
అవి విద్య, సాధనలతో శుద్ధమైతే
జీవితాన్ని పై స్థాయికి తీసుకెళ్తాయి.
ఈ మూడు దశలను
సత్యవాక్కు, నిత్యన్యాయం మార్గంలో నడిపినప్పుడు
జీవుడు చివరికి పొందేది
దివ్యమైన మోక్షం.
అంటే —
ధర్మం దారి చూపితే,
అర్థం బలం ఇస్తుంది,
కామం చలనం కలిగిస్తుంది,
మోక్షం పరమార్థం అందిస్తుంది.
ఈ నాలుగు భావాల సమన్వయమే
మీ పద్యంలో చెప్పిన చతుర్భావ తత్త్వం. 🙏
[****
747.శ్చతుర్వేద.. నాలుగు వేదములు కలిగిన వాడు
శ్చతుర్వేదవిశ్వాసభావార్ధ లక్ష్యా
స్థితీసాధ్య తీవ్రస్వరార్ధంబుగానున్
సతిప్రేమతత్త్వంసహాయంబుతీరుణ్
యతిత్యాగ భావం యయోగంబు మూలం
భావార్థం:నాలుగు వేదముల సారాన్ని నమ్మికగా గ్రహించి,వాటి లోతైన అర్థాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొనిజీవిత స్థితిని సాధనగా మార్చి,శబ్ద–అర్థ–తత్త్వాల సమన్వయంతో జ్ఞానాన్ని ఆచరించువాడే శ్చతుర్వేదుడు.అతని మార్గంలోభార్యా–భర్తల మధ్య ప్రేమ తత్త్వం సహాయక శక్తిగా నిలుస్తుంది.అహంకారాన్ని విడిచి, త్యాగభావంతో జీవిస్తూ,ఆ యోగమార్గానికి మూలం అదే త్యాగమని తెలుసుకుంటాడు.
*****
748. ఏకపాత్
శా:: ఏకాపాదమునిత్యసత్యముగనున్ ఏతేంచు కాలంబుగన్
ఏకాత్మా విధిపాదముద్రలుగనున్ యేలేటి లోకంబులన్
ఏకైకస్తుతి లోకమందున విలీలే సర్వమూలంబుగన్
లోకానాథుడు విష్ణుమూర్తిగనులే పూజ్యంబు దైవంబుగన్ ॥
(ముఖ్యంగా: “విలీలే” → “విలసే”, “లోకంబులెన్” → “లోకంబులన్” — ఛందస్సు ప్రవాహం కొరకు)
సరళ భావార్థం..ఒక్క పాదముతో నిత్యసత్యంగా నిలిచి, కాలాన్ని నియంత్రించువాడు;ఒకే ఆత్మగా విధి ముద్రలతో సమస్త లోకాలను పాలించువాడు;లోకమంతా ఏకైకంగా స్తుతించు సర్వమూలస్వరూపుడు;అట్టి లోకానాథుడు విష్ణుమూర్తియే — పూజనీయమైన దైవం.
*****
: 749. సమావర్త :: సమావర్త అంటే
సంసారచక్రం తిరిగి తిరిగి సాగినా ధర్మం, సమత్వం, క్షమలతో దానిని సమతుల్యంగా నడిపించే పరమాత్మ.
సమావర్త సేవా సహాయంబు ముఖ్యా
క్షమాతత్వ ధీరా కళామభ్య హృద్యా
ప్రమోదత్వ స్నేహా ప్ర దీప్తి ప్రభావా
సమానత్వ తత్వా సమర్ధత్వదేవా
→ సంసారచక్రం సజావుగా సాగేందుకు సేవ, సహాయం ప్రధానమైనవాడవు. క్షమ అనే తత్వంలో ధైర్యస్వరూపుడవై, సృష్టికళలన్నీ హృదయాకర్షకంగా నిర్వహించువాడవు.→ ఆనందస్వభావ స్నేహంతో, ప్రకాశించే ప్రభావంతో జీవనయాత్రకు వెలుగునిచ్చువాడవు.→ సమత్వదృష్టితో, సమర్థంగా సంసార గమనాన్ని నడిపించే దైవమవు.
*******
i: 750. నివృతత్మా::
నివృత్తాత్మా సమర్ధత్వ నిజ సుబుద్ధి గమ్యమై
ప్రవృతాత్మా జయశక్తి ప్రతిభాభవసువిధా
నివృతత్మాతావిజయ పంధా నిరత బంధమై
ప్రవృతత్మా ఫలముగా ప్రవృద్ధికధతీరుగన్
భావార్థం:నివృత్తాత్ముడు అంటేఅంతర్ముఖుడై, ఆశల్ని తగ్గించుకుని,స్వబుద్ధిని నియంత్రణలో ఉంచుకునితాను చేరవలసిన గమ్యాన్ని స్పష్టంగా తెలిసినవాడు.ప్రవృత్తాత్ముడు అంటేబయట కార్యాలలో నిమగ్నమై,జయాన్ని కోరుతూ,ప్రతిభ, శక్తి, అవకాశాలను వినియోగిస్తూఫలితాల వైపు దూసుకుపోయేవాడు.నివృత్తి మార్గం —విజయానికి అంతర్మార్గం;అది బంధనాలను సడలిస్తూస్థిరమైన మార్గంగా నిలుస్తుంది.ప్రవృత్తి మార్గం —ఫలితాలను ఇస్తుంది;అభివృద్ధిని, విస్తరణను కలిగిస్తుంది;కానీ అది కథలా కొనసాగుతూకాలంతో కలిసి మారుతూ ఉంటుంది.
******
751. దుర్జయ.. జయింప శఖ్యము కాని వాడు
విష్ణు సహస్రనామాల ద్వారా పద్యాలు భావాలు
[03/03, 17:35] Mallapragada Ramakrishna: 796..శత్రు తాపనః
చెం.
పలుకుల శత్రు తాపన సుపాద్యపుసంపదగాను నిత్యమున్
తలపుల ధాత్రి తీరమగు తత్త్వము శోభలునెంచ ధీరుడున్
కళలగుమూలమౌనముయుకామ్యతభావముసత్యమేయగున్
పిలుపులసవ్యసాక్షిగనుపెన్నిధి సన్నిధితీవ్రసఖ్యతన్
🌿 సరళ భావం..మాటలలోని శత్రుత్వాన్ని తాపన చేసి (దహించి)సద్గుణసంపదగా మార్చేవాడు ధీరుడు.తలపుల మూలంలో ఉన్న తత్త్వాన్ని గ్రహించినవాడుశోభతో నిలుస్తాడు.కళలకు మూలమైన మౌనం,కామ్యభావాన్ని సత్యంగా మార్చుతుంది.పిలుపులన్నిటికి సవ్యసాక్షిగా నిలిచి
సన్నిధిలోనే పెన్నిధి (మహా సంపద)గా మారుతుంది.
🌼
797..న్యగ్రోధ: నమస్కరించిన వారి చేత ఆడింపబడినవాడు
న్యగ్రోధ నణ్యధ నయాన నమస్సుగానున్
స్వగ్రామ సంభవ సమర్ధ సహాయమేనున్
సుగ్రోధ విశ్వస విమర్శ సుదర్మగనున్
న్యగ్రోధ నర్మద సుధీర్ఘ యనంత మేనున్
— సరళ భావం..“న్యగ్రోధః” అంటే వటవృక్షము వంటి వాడు.వటవృక్షం ఎలా తన కొమ్మలను కిందికి వంచి అందరికీ నీడనిస్తుందో,అలాగే భగవంతుడు భక్తుల కోసం తన మహిమను తగ్గించుకొని వారికి దగ్గరవుతాడు. భక్తులు నమస్కరిస్తే —ఆయన వారిని ఆదరిస్తాడు,వారి కోరికలను వింటాడు, వారికి సహాయం చేస్తాడు.ఆయనకు కోపం తక్కువ, కరుణ ఎక్కువ.విమర్శ వచ్చినా శాంతితో స్వీకరిస్తాడు.
భక్తులను రక్షించడమే ఆయన ధర్మం.అందువల్ల “న్యగ్రోధః” అంటే —భక్తులకు వశుడై, వారికి ఆశ్రయమై, వినయంతో కాపాడువాడు
🙏🌿
: 798..దుంబరః” అంటే —ఔషధమువలె ఉపశమనం ఇచ్చే వాడు, ఆశ్రయించిన వారికి శాంతి–ఆనందాలు ప్రసాదించే దైవస్వరూపుడు అని సరళ భావం.
(ఉత్పలమాల)
దుంబర నామ ధన్యుడవు దుర్లభ దైవసుధాకరావిధీ
అంబర మౌళివిస్తరిత ఆశ్రిత మూర్తిగ విశ్వ యోగ్యధా
సంభర దుఃఖ శోకహర సత్సరణాగత వత్సలాసుధీ
దుంబర దివ్య చిహ్నమయ దోష వినాశక దేవతామదీ
🔹 భావం– “దుంబర” అనే నామముతో ప్రసిద్ధుడైన వాడు దుర్లభుడు.అయితే ఆయన కరుణ చంద్రుడిలా అమృతకిరణాలను ప్రసరింపజేస్తాడు.
– ఆకాశమంత విస్తరించిన మహిమ గలవాడు.
ఆశ్రయించిన వారికి అనుకూలమై, సమస్త లోకాలకు యోగ్యమైన ఆధారం.– దుఃఖాలను తొలగించి, శరణు వచ్చిన వారిపై అపారమైన వాత్సల్యము చూపువాడు.భక్తుల పట్ల అమృతస్వభావుడైన దయామూర్తి.– దుంబర నామంలో దివ్య రహస్య చిహ్నం ఉంది.పాపాలను, దోషాలను తొలగించే దైవస్వరూపుడు.
🔹
789..అశ్వథః” అంటే —పవిత్ర వృక్షమువలె
ఆశ్రయదాత, మంగళకరుడు,కాలమాయకు అతీతమైన నిత్యసత్య స్వరూపుడు.
ఉ.
అశ్వథ సర్వమంగళ సహాయ పరంబగు ఉద్యమంబుగన్
సుస్వథ సఖ్యతాభవము సుందర భాగ్యత భవ్యతాయగున్
ప్రశ్వథ సౌఖ్య దుఃఖములు ప్రాభవమేయగు నిత్య సత్యమున్
నిశ్వథవెల్గు నీడలగు నిర్ణయ నాణుడి కాల మాయగన్
🔹
– అశ్వథ వృక్షము (పీపల్ చెట్టు) పవిత్రమైనది.
అలాగే భగవంతుడు సర్వమంగళకరుడు.
జీవితయాత్రలో సత్కార్యాలకు సహాయుడవుతాడు.
– ఆయనతో సఖ్యత (భక్తి సంబంధం) ఏర్పడితే
జీవితం సుందరమవుతుంది, భాగ్యవంత మవుతుంది.– సుఖం–దుఃఖం రెండూ కాలప్రభావమే.కానీ ఆయన నిత్యసత్య స్వరూపుడు;
ఈ ద్వంద్వాలకు అతీతుడు.– అశ్వథ వృక్షము ఎలా నీడనిస్తుంది,అలాగే భగవంతుడు జీవులకు ఆశ్రయం ఇస్తాడు.కాలమాయను జయించే జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
🔹
[ 790.నామార్థం..చాణూరాంద్రనిఘాధనః —
మథురలోని అంధక వంశస్థుడు అయిన మల్లయోధుడు చాణూరుడు ను సంహరించినవాడు.
అంటే శ్రీకృష్ణుడు.కంసుని ఆజ్ఞతో యుద్ధరంగంలో దిగిన చాణూరుడిని కృష్ణుడు మల్లయుద్ధంలో జయించి ధర్మాన్ని స్థాపించాడు. ఇది కేవలం శారీరక విజయం కాదు — అధర్మంపై ధర్మ విజయం.
అనుష్టన్
శ్చానూరాంద్రనిఘాధన సంభావ్యతా శాంతంబుగన్
ప్రాణాలర్పింపమహిమన్ ప్రవీణ్యతా భవ్యతగన్
మోనయోగమార్గంబుగన్ మోక్షదాయ మూలంబుగన్
జ్ఞానవైన మూలంబుగన్ జ్ఞాతిధర్మ కాలంబుగన్
మీ పద్య భావ విశ్లేషణ– చాణూర సంహారము చేసినవాడైన కృష్ణుడు, భక్తుల మనసులో శాంతస్వరూపుడై నిలుస్తాడు.యుద్ధరంగంలో ఉగ్రుడు — భక్తహృదయంలో శాంతమూర్తి.– అవసరమైతే ప్రాణాలర్పణకైనా సిద్ధమై ధర్మరక్షణ చేసిన మహిమ.ప్రవీణుడు, మహాభావమూర్తి.
– ఆయన తత్త్వం మౌనయోగానికి మార్గం.
అంతరంగంలో ఆత్మసాక్షాత్కారానికి మూలం.
– జ్ఞానానికి మూలకారణుడు.కుటుంబధర్మం, సామాజిక ధర్మం, కాలధర్మం అన్నింటికీ ఆధారమైన తత్త్వం.
[791వ నామం “సహస్రార్చిః”
నామార్థం
సహస్రార్చిః – సహస్ర కిరణములు గలవాడు; సూర్యునికి ప్రకాశశక్తిని, అనేక కిరణాలను ప్రసాదించువాడు. విశ్వంలో వెలుగు వ్యాప్తి చేయు పరమాత్మ స్వరూపం.
సహస్రార్చితార్ధా సంభావ్య దీక్షా
సహాయత్వనిత్యా ససంతృప్తి రక్షా
స్వహా శిక్షణాధ్యాస భాగ్యంబు శక్తీ
సహాధర్మ సత్యం సమాఖ్యా విహారీ
పద్య భావం (సరళంగా)
– సహస్ర కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుని వెనుక ఉన్న పరమార్థ శక్తి పరమాత్మయే. ఆ తత్త్వాన్ని తెలుసుకొనేందుకు మనసులో దీక్ష అవసరం.
– ఆ పరమశక్తి ఎల్లప్పుడు భక్తులకు సహాయంగా నిలిచి, సంతృప్తి మరియు రక్షణను ప్రసాదిస్తుంది.
– యజ్ఞములు, సాధన, శిక్షణ, ఆత్మధ్యానం ద్వారా ఆ శక్తిని అనుభవించడం మహాభాగ్యం
– ధర్మము మరియు సత్యము కలిసిన మార్గంలో విహరించువాడే ఆ సహస్రార్చి తత్త్వం; విశ్వధర్మాన్ని నిలబెట్టే పరమాత్మ.
✅
792. సప్తజిహ్వ నామార్థానికి అనుగుణంగా, అగ్నికి వేదాలలో చెప్పిన ఏడు జ్వాలల భావాన్ని కూడా చేర్చి ఇలా వ్రాయవచ్చు.
సప్తజిహ్వ – భావ వివరణ
సప్తజిహ్వుడు అనగా అగ్నిరూపంలో ఏడు జ్వాలలతో ప్రకాశించువాడు.
వేదాలలో అగ్నికి ఈ ఏడు జ్వాలలు (జిహ్వలు) చెప్పబడ్డాయి:
కాళి – నల్లటి జ్వాల, పాపాలను దహించు శక్తి.
కరాళి – భయంకర తేజస్సుతో అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసేది.
మనోజవా – మనస్సు వేగంలా చురుకైన జ్వాల.
సులోహితా – ఎర్రటి కాంతితో సృష్టి ఉత్సాహాన్ని సూచించేది.
సుధూమ్రవర్ణా – ధూమ్రమయ తేజస్సుతో యజ్ఞఫలాన్ని దేవతలకు చేర్చేది.
స్ఫులింగిని – చినుకులవలె చిమ్మే చిచ్చుబుడ్డిల శక్తి.
విశ్వరుచీ – విశ్వాన్ని ప్రకాశింపజేసే సమగ్ర తేజస్సు.
అందువల్ల సప్తజిహ్వుడు యజ్ఞాగ్నిగా, సూర్య తేజస్సుగా, అంతర్గత జ్ఞానాగ్నిగా
లోకాలను వెలిగిస్తూ జీవులను ధర్మమార్గంలో నడిపించువాడు.
సప్తజిహ్వవాంఛ విశ్వసమ్మతీ హనంబుగన్
గుప్తమార్గభావ్య సాగుణంబుగాను దాహమున్
సప్తదీపకాల దేశనిర్ణయంబు గాయగున్
సప్తఅశ్వవేగ నేతగమ్యలక్ష్యమేయగున్
సరళ భావం :
సప్తజిహ్వుడు అనగా అగ్నిరూపుడై ఏడు జ్వాలలతో ప్రకాశించువాడు.
ఆ దివ్యశక్తి విశ్వానికి శ్రేయస్సును కలిగించేది; అంతర్మార్గంలో గుప్తంగా ఉన్న సత్యాన్ని గ్రహింపజేసేది.
కాలం, దిక్కులు, లోకాల వ్యవస్థలను నియంత్రించే శక్తిగా నిలుస్తుంది.
అలాగే సూర్యుని సప్త అశ్వాల వేగంలా సృష్టి చలనాన్ని ముందుకు నడిపిస్తూ జీవుల గమ్యాన్ని సాధింపజేస్తుంది.
సంక్షిప్తంగా:
సప్తజిహ్వుడు అగ్ని–సూర్య తేజస్సుల సమన్వయంగా విశ్వాన్ని వెలిగిస్తూ, కాలగతిని నడిపిస్తూ, జీవులను లక్ష్యానికి చేర్చే పరమశక్తి.
793..
సప్తైధా అంటే ఏడు విధాలుగా ప్రకాశించువాడు / ఏడు దీప్తులుగా వ్యక్తమయ్యే తత్వం అని భావించవ చ్చు. సాధారణంగా ఇది సూర్యుడు, అగ్ని లేదా పరమతత్వం యొక్క ఏడు శక్తులు అనే భావనను సూచిస్తుంది.
ఇప్పుడు పద్యానికి సరళ భావం చూద్దాం.
పద్యము :
సప్తైధాసమశాంతిధామముగనున్ సామర్ధ్య విశ్వాసమున్
సప్తైధాకళవైభవంబుగమనం శాంతంబు కాలంబుగన్
సప్తైధామది పాప ప్రక్షణగనున్ సామీప్య సాహిత్యమున్
సప్తైధాసమపాలనాభవముగన్ సాకార వైనంబుగన్
భావం
సప్తైధా తత్వం సమమైన శాంతికి నిలయమై, జీవులకు సామర్థ్యాన్ని మరియు విశ్వాసాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
అది ఏడు కళల వైభవంగా కాల ప్రవాహంలో సాగుతూ ప్రపంచానికి శాంతి స్వభావాన్ని ప్రసరింపజేస్తుంది.
ఆ తత్వం పాపాలను పవిత్రం చేసి, దైవానికి సామీప్యం కలిగించే సాధనంగా మారుతుంది.
చివరికి అది సమపాలనను కలిగించే సాకార శక్తిగా, సృష్టిలో సమతను నిలబెట్టే రూపంగా ఉంటుంది.
1. శాంతి (శాంతిధామం)
సృష్టిలో సమతను నిలబెట్టే మొదటి ప్రకాశం.
మనసుకు నిలయమయ్యే అంతర్మౌనం.
2. సామర్థ్యం (శక్తి)
జీవిని కార్యశీలిగా చేసే శక్తి.
ధైర్యం, ప్రయత్నం, సాధనకు మూలం.
3. విశ్వాసం (భక్తి / నమ్మకం)
దైవంపై, ధర్మంపై నిలిచే విశ్వాసం.
జీవితాన్ని నిలబెట్టే అంతర్గత బలం.
4. కళా వైభవం (సృష్టి శక్తి)
సృష్టి, సౌందర్యం, జ్ఞానం, విద్య—all creative expressions.
5. పాప ప్రక్షాళన (పవిత్రత)
అజ్ఞానం, దోషాలు తొలగించి
మనసును శుద్ధి చేసే దివ్య శక్తి.
6. సామీప్యం (దైవానుభూతి)
దైవానికి దగ్గరగా తీసుకెళ్లే అనుభవం.
భక్తి, ధ్యానం ద్వారా కలిగే ఆత్మానుభూతి.
7. సమపాలన (ధర్మ స్థాపన)
సృష్టిలో సమతను నిలబెట్టే ధర్మం.
ప్రపంచాన్ని సమంగా నడిపించే నియమ తత్వం.
✅
