06.
పేరు యనగ మనసు పిలిపు ను పట్టు గా
ఊరు మార గలదు ఉలుకు పలుకు
నారు పోసి నమ్మ నాడి బతుకు
తీరు మార లేదు తేరుకోక
భావవ్యాఖ్య:
మనిషికి పేరు అనేది బయటికి వినిపించే గుర్తు మాత్రమే;
అసలు పేరు అంటే—మనసులోంచి వచ్చే పిలుపు, అంతరంగ స్వరము.
ఊరు మారవచ్చు, పరిసరాలు మారవచ్చు, మాట తీరూ ప్రవర్తన కూడా కాలానుగుణంగా మారుతుంది.
కానీ నాడిని నమ్మి, నారు పోసి పెంచుకున్న బతుకు విలువలు—
అవి మారవు.
మన తీరూ, మన తత్వమూ తేరుకోకపోతే
బాహ్య మార్పులన్నీ అర్థరహితమే అవుతాయి.
*****
07.
మనిషి గతం మనోమయము మార్గ కోపము పోవ ప్రేమగన్
మనసున లక్ష్యమేపలుక మచ్చలు యెన్ననకుండ ప్రేమగన్
తనువు తపంబుగాయవని తాపము తగ్గ విధాన ప్రేమగన్
గుణమును నెంచ విద్యలగు కూర్మి గదెల్ప విధాన సత్యమున్
పద్య భావవ్యాఖ్య
మనిషి గతం శరీరస్మృతి కాదు — మనోమయమే.
కోపం, ద్వేషం, విరోధం అన్నీ
ప్రేమ మార్గంలో నడిచినప్పుడే కరుగుతాయి.
లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉన్న మనస్సు
దోషాల లెక్కలతో కాదు —
ప్రేమతోనే పరిష్కారాన్ని చూస్తుంది.
శరీరాన్ని తపస్సుగా భావించినప్పుడు
బాధ కూడా శుద్ధిగా మారుతుంది;
ప్రేమే ఆ తాపాన్ని శాంతి చేస్తుంది.
విద్య అనేది కేవలం జ్ఞానం కాదు —
గుణాన్ని పెంచే కూర్మి (అడుగు అడుగు) ప్రయాణం.
ఆ విధానం చివరకు సత్యంలోనే నిలుస్తుంది.
****
08. మనో జ్ఞానము...
కం...
మంటలు తప్పని (కాల)ము మాటలు
పంటలు పండని పొలమును (పాల)న యిల్లు
న్నొంటరి జీవిత (చాల)ను
బంటుగ (మాల)గ నియమము భరియింతురిలన్
పద్య భావవ్యాఖ్య
మనో జ్ఞానము… (కం…)
మనస్సుకు జ్ఞానం లేకపోతే జీవితం కేవలం స్పందనల సమాహారమవుతుంది; జ్ఞానం కలిసిన మనస్సే దిశను ఇస్తుంది.
కాలం అగ్నిలాంటిది —
శుద్ధి చేస్తుంది, శిక్షిస్తుంది, పరీక్షిస్తుంది.
ఎవ్వరూ కాలాగ్నిని తప్పించుకోలేరు.
పండని పొలం ఎలా నిరుపయోగమో,
వివేకం లేని ఇంటి పాలన కూడా అలాంటిదే.
శ్రమ ఉన్నా ఫలం ఉండదు.
మనోబలం లేకపోతే
సమాజంలో ఉన్నా జీవితం ఒంటరిదే. బాహ్య సహవాసం కాదు, అంతర్గత సమన్వయమే ఆధారం.
నియమం సేవకుడిలా (బంటుగా) మారినప్పుడే అది భారంగా కాక, ఆభరణంగా (మాలగా) మారుతుంది.బలవంతపు నియమం కాదు — స్వీకరించిన నియమమే జీవన సౌందర్యం.
*****
09. శా..
నిశ్శబ్దం యను పుట్టుకామనసుగన్ నీడల్లె జీవంబుగన్
నిశ్శబ్దం జపహోమమాయ బతుకున్ నిర్వీర్య దాహంబుగన్
నిశ్శబ్దం విలువల్ సహాయ పలుకుల్ నిత్యంబు జ్ఞానంబుగన్
నిశ్శబ్దం జయకాంక్షతీరగుటయున్ నిర్మాణ దేహంబుగన్
— శబ్దానికి ముందున్న మూలం.
మనసు నీడలా జీవాన్ని కప్పి ఉంచే ఆద్యాశ్రయం.
— మాటలకన్నా లోతైన సాధన.
ఇక్కడ భక్తి శబ్దంలో కాదు, అంతర్ముఖ తపస్సులో ఉంది.
— ఉపదేశం లేని జ్ఞానం.
ఎవ్వరూ చెప్పని సత్యాన్ని
మనసే మనకు చెప్పే క్షణం.
— గెలుపు కూడా అవసరం లేని స్థితి.
అక్కడే నిజమైన నిర్మాణం మొదలవుతుంది.
*****
11. పాదాది..న్యస్తాక్షరి.. క మ ల ము
కనుల తీరుమాయ సహజ కావ్య తృప్తి
మదిని తలచు భావలపు మాయలేను
లలిత హృదయ తత్వమహిమ లహరి తీరు
ముప్పులెన్ని యున్న ప్రేమ మనసు చాలు
భావం :
కనులు చూసే సౌందర్యం
సహజంగా మనసుకు కావ్యానందాన్ని ఇస్తుంది.
ఆ సౌందర్యాన్ని తలచుకుంటే
మనసులో కలిగే మాయలు, కలతలు క్రమంగా లయమవుతాయి.
లలిత తల్లి హృదయ తత్వంలో
అనిర్వచనీయమైన మహిమ ప్రవాహంలా ప్రవహిస్తుంది.
ఎన్ని ప్రమాదాలు, కష్టాలు ఎదురైనా
ప్రేమతో నిండిన మనసు ఒక్కటే
మనకు చాలిన రక్షణ, ధైర్యం.
అంటే —
సౌందర్యం దర్శనం → మనస్సు శుద్ధి → దేవీ తత్వ అనుభూతి → ప్రేమే పరమ శక్తి
అనే అంతర్గత ప్రయాణమ.
******
12..మ.
అవధానంబున నేనుపాల్గొనని నేసక్కార కావ్యంబుగన్
సవరంబున్గననే మదీయభవమున్ సాధ్యంబు తీరేయగున్
భవభావంబుగనౌను నిత్యముగనౌబంధబు లక్ష్యంబుగన్
నవవిద్యావిధి తెల్గు భాష పలుకేజీవంబు సాహిత్యమున్
🙏
భావవ్యాఖ్య:అవధానంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొనక పోయినా, అదే ఏకాగ్రత, అదే శ్రద్ధ నా కావ్యసాధనగా రూపుదిద్దుకుంది.
స్వరశుద్ధితో, భావసమ్య కత్వంతో నా అంతరభవంలో అది సాధ్యమైంది.
భవం అంటే బాహ్య జీవితం కాదు—భావమే భవమై
నిత్యబంధమైన లక్ష్యంగా నిలిచింది.ఆ లక్ష్యానికి మార్గం
నవవిద్యల విధానమై,
తెలుగు భాషలో పలికే
జీవంతమైన సాహిత్యంగా మారింది.
*****
13..ఉ.
కమ్మిన కష్టనష్టములు కాల ఫలంబులు గాను ఎంచితిన్
కిమ్మనకేను కర్తగను కీలక మాయలుగాను నోర్చితిన్
కుమ్మిన కూల్చినా మనసు కూడుగ ధన్యత బోధ తత్త్వమున్
నిమ్మహి స్వర్గసీమ గద యీ శ్వర తత్త్వము తేజరిల్లగన్
🙏
జీవనంలో కమ్ముకొచ్చే కష్టనష్టాలను
కాలఫలాలుగా భావించి స్వీకరించాను.కర్తగా అహంకరించలేదు;కీలకమైన మాయలుగానే వాటిని భరించాను. ఎన్ని కూల్చివేతలు జరిగినా
మనసు కుంగలేదు—అవి ధన్యతను బోధించే తత్త్వపాఠాలుగా మారాయి.అప్పుడు నిశ్చలమైన స్వర్గసీమ అనుభూతి లభించి,
ఈశ్వర తత్త్వం తేజస్సుగా ప్రకాశించింది.
***
14. ఉ.
ఎప్పుడు నీతితప్పకయు యె న్నడు మాటను తప్ప కుండమా
నొప్పక మాయలన్ని కథ కుంభము తీరుగ వెంట నుండగన్
జెప్పెద తప్పకామనసు జేర్చు వయస్సుగు వేద భావమున్
చెప్పును జూపుచున్;గురువు చేర్చును గమ్యము ఛాత్రు లెల్లరిన్
భావవ్యాఖ్య:
ఎప్పుడూ నీతిని విడువకుండా,
ఏ నాడూ మాటను తప్పకుండా నిలిచినవాడే గురువు.
లోకమంతా మాయల కథలా, కుంభకోణాల మడిలో నడుస్తున్నా
ఆ ప్రవాహంలో కలవకుండా వెంటే నిలిచి దారి చూపువాడే సత్యబోధకుడు.
మనసు చెప్పదలచిన సత్యాన్ని
వయస్సుకు, అర్హతకు తగినట్లుగా
వేదభావంతో వ్యక్తపరచి,
చూపుతోనే బోధను నాటే శక్తి గురువుది.
గురువు మాటతో మాత్రమే కాదు—
జీవితంతోనే చెప్పి,
శిష్యులందరినీ
తమ తమ గమ్యాలకు చేర్చేవాడే
నిజమైన గురువు.
*****
" కాల మమూల్యమందురుగకాలునినేర్చినకాలవేత్తలున్
చాల ని జీవనంబనుచు చర్చలదేలనొ ఛీత్కరించుచున్
పాల నుఁద్రాగునిల్బడుచు భాగ్యమునందుకొనంగయత్నమై
మాల లువేసికొల్వుమయ మానవ..పూర్ణఫలార్థియై సదా !!! "
పద్య భావవ్యాఖ్య
కాల విలువను ఉపన్యాసాలుగా చెప్పే “కాలవేత్తలు” చాలామంది ఉంటారు;
కానీ అదే కాలం తమ పాదాల కింద కాలుతున్నా
నిజంగా నేర్చుకునేవారు అరుదు.
జీవితం చాలదంటూ చర్చలు, విమర్శలు, తిరస్కారాలు—
అసంతృప్తి మాటలుగా మారి
కార్యంగా మారకుండానే ఆగిపోతుంది.
తానే ముందుకు సాగకుండా
పాల (ఫలితం) మాత్రమే తాగాలని నిలబడటం—
భాగ్యం తానే వచ్చి ఒడిలో పడాలన్న
అసహాయ ప్రయత్నం ఇది.
కష్టానికి తగిన మాలలు (పదవులు, గౌరవాలు) వేసుకుని
పూర్ణఫలాన్ని కోరే మనిషి—
ఇదే ఆధునిక మానవ విరోధాభాసం.
*****
21. ఉ.
ఈ గిరులెక్కి నమ్మియు సయిచ్చల తీరుగ నీదు చెంతనే
సాగిర ధర్మమంతయి సుసాధ్యము చేసెడి నీవు తోడుగా
వేగిర పూజలన్నియు స వీలగు సత్యము తీరు మూలమై
తాగిరి భక్తి తత్త్వమును తాపము తగ్గక వేంకటేశ్వరా
భావం:
ప్రభూ!
ఈ కఠినమైన గిరులను అధిరోహిస్తూ, నిన్నే నమ్ముకుని, నిస్వార్థమైన మనసుతో నీ సన్నిధిని చేరినవాడికి—
సమస్త ధర్మమార్గములు నీవే తోడుగా నిలిచి సులభమవుతాయి.
వేగంగా, ఆర్భాటంగా చేసే పూజలన్నీ కాదు—
సత్యమనే మూలంపై నిలిచిన భక్తియే నిజమైన అర్చన.
అటువంటి భక్తితత్త్వం నా హృదయంలో మరింతగా ప్రవహించి,
జన్మజన్మాంతరాల తాపాన్ని పూర్తిగా తొలగించుగాక, ఓ వేంకటేశ్వరా!
****
రాధానీకళలేమనో మయముగన్ రమ్యత్వ భావంబుగన్
రాధాప్రేమను మార్చశక్తిగసహారాజ్యంబు ధర్మంబుగన్
రాధాసర్వము ప్రేమ హృద్యమగుటన్ రాత్రో దయం బున్ సుధీ
రాధాముక్తిగనేశుభంబుకథగన్ ప్రారంభ ధన్యత్వమున్
పాదాల వారీ భావం
1️⃣రాధ అనేది ఒక నామమో, రూపమో మాత్రమే కాదు;
అది సమస్త కళల సారం, మాధుర్యంతో నిండిన మయమయమైన భావరూపం.ఆమె సౌందర్యం బాహ్యముకాదు — అంతరంగ రమ్యత.2️⃣ రాధా ప్రేమకు ప్రపంచాన్ని మార్చగల శక్తి ఉంది.ఆ ప్రేమే సహకారానికి, సమరసతకు, ధర్మాధారిత రాజ్యానికి మూలం.ఇక్కడ ప్రేమ = ధర్మ పాలన యొక్క శక్తి.3️⃣ రాధకు ప్రేమే సర్వస్వం.ఆ ప్రేమ హృదయాన్ని తాకుతుంది —రాత్రి నిశ్శబ్దంలో చల్లగా జాలువారే కరుణ వలె,జ్ఞానితో కూడిన మౌన దయగా ప్రవహిస్తుంది.
4️⃣ రాధా భక్తి చివరికి ముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది.ఆ ముక్తి శుభకథగా మారి,జీవిత ఆరంభానికే ధన్యతను అర్పిస్తుంది.ప్రయాణమే పవిత్రమవుతుంది.
***
42.
ముందర వాకటా వెలుగు ముగ్గుల గొబ్బిల శోభయిo టికిన్
చoదన చర్చితాభవము చక్కగ తోడుగ నీడలేయగున్
సుందర రంగవల్లి కథ సూత్రము శోభల లీలలేయగున్
నందశుభంబుగాచరిత నమ్మక లక్ష్యము పండుగేయగున్
భావవ్యాఖ్య:
ఇంటిముందు వాకిట్లో వెలుగు ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మల శోభతో ఆవరణం పండుగ కాంతితో వికసిస్తోంది. చందనం చర్చించినట్లైన శుభవాసనతో కూడిన వాతావరణం, తోడుగా నీడలివ్వే ఆత్మీయతతో ఇంటిని ఆవరిస్తోంది. రంగవల్లుల సౌందర్యకథ ఒక సూత్రంలా జీవనంలో నిగూఢమైన లీలలను తెలియజేస్తూ అలంకారమవుతోంది.
ఈ సమస్తం నందశుభాన్ని ప్రసాదిస్తూ, నమ్మకమే లక్ష్యంగా మారిన జీవనాచరణను పండుగగా మలుస్తోంది.
******
*43.
నిన్న చెలిమి ఝరిగ కథ నీడ లాట
నేడు చెలిమి పుంజు కళలు నిర్ణయంబు
మిగులు యాటపాటలగుటా మేలు చేయ
తరలి వచ్చెరొక్కరుగాను తరుణ మాయ
భావవ్యాఖ్య:
నిన్నటి చెలిమి ఒక జ్ఞాపకంలా, నీడలాటలా కరిగిపోయిన కథగా మిగిలింది.
నేటి చెలిమి మాత్రం పుంజుకున్న కళలతో, స్పష్టమైన నిర్ణయంతో ముందుకు నడుస్తోంది.
అతి ఆటపాటలు మించి, మేలు చేసే మార్గమే నిజమైన విలువగా మారింది.
అలా ఒక్కొక్కరుగా ప్రయాణం మొదలైనప్పుడు, అది యువతలోని మాయగా—కాలం ఇచ్చిన పరిణామంగా కనిపిస్తోంది.
*****
44.
గతము గూర్చిశోకముయేల గమ్య మైన
ఈభవిష్యత్తు కై చింత యిచ్ఛ యేల
వార్తమాన ప్రకృతి చిత్తవాక్కు మనకు
కాల నిర్ణయ జీవితం కలయు తృప్తి
భావవ్యాఖ్య:
గతం గురించి శోకించడంలో ప్రయోజనం లేదు—అది ఇప్పటికే తన గమ్యాన్ని చేరుకుంది.
రానున్న భవిష్యత్తు కోసం అతి చింతలు, కోరికలు ఎందుకు? అవి మన చేతిలో లేవు.
ప్రస్తుత క్షణంలో ప్రకృతి చెప్పే మాటను, మన చిత్తవాక్కుగా స్వీకరిస్తే,
కాలం నిర్ణయించిన జీవితం మనకు తృప్తిని, సమతౌల్యాన్ని అందిస్తుంది.
****
45.మ.
ధనధాన్యంబులు పంచి పుచ్చు కొనుటేధర్మంబు తీరేయగున్
యినకాంతుల్ సహ నేస్తతేజసముతో నిండేగృహంబందునన్
దనరెన్ముంగళి సర్వయున్నతిగనే ధ్యానంబు ప్రేమంబుగన్
ఘనమౌ పండుగ లక్ష్య జీవనపు భోగంబుల్ గుణా రోగ్యమున్
భావవ్యాఖ్య:
ధనధాన్యాలను పంచుకుంటూ, అవసరమైనదాన్ని మాత్రమే స్వీకరించడమే నిజమైన ధర్మమార్గం.
ఇంటిలో నివసించే వారు పరస్పర సహనం, స్నేహభావంతో ఉన్నప్పుడు ఆ గృహం యశస్సుతో నిండుతుంది.
అటువంటి ఇంట్లో మంగళకరమైన కార్యాలు స్వయంగా వికసించి, ధ్యానం ప్రేమగా మారుతుంది.
అప్పుడు పండుగల లక్ష్యం జీవనంలోనే పరిపూర్ణమై, భోగాలు గుణముతో కూడిన ఆరోగ్యంగా మారుతాయి.
****
46.
కర్మ సంభవ సద్భావ కాల మహిమ
నిర్మల మనసు వాక్కుల నిత్య మాయ
మర్మము బతుకు వృక్షము మక్కువ యగు
శర్మ విశ్వాసముంచగా సమయ తీరు
భావవ్యాఖ్య:
కర్మ ఫలితంగా ఏర్పడే సద్భావమే కాల మహిమను వెల్లడిస్తుంది.
నిర్మలమైన మనసు పలికే మాటల్లో నిత్యంగా పనిచేసే ఒక మాయ దాగి ఉంటుంది.
జీవితం అనే వృక్షానికి మర్మం ప్రేమ, అనురాగమే—అదే దానికి జీవసారం.
ఆ వృక్షంపై విశ్వాసం అనే నీడ వేసినప్పుడు, సమయ ప్రవాహం కూడా శాంతంగా మారుతుంది.
***
47.మ
క్షణ మున్ సఖ్యత సంభవంబగుటయే కామ్యంబు దాహంబుగన్
గుణమున్ తెల్పుచు సేవభావముగుతాగోప్యంబు సర్వంబుగన్
మనమున్ యేకము తృప్తిగా మనసుగా మార్గంబు ధెర్మంబుగన్
తనకున్, శత్రువులైన వారిని సదా దైవంబు ప్రోచుంగదా
భావవ్యాఖ్య:
మనుషుల మధ్య సఖ్యత క్షణికంగా పుట్టినా, అది కోరికలూ దాహాల రూపంలో విస్తరిస్తుంది. ఆ కోరికలను గుణమార్గంలో నియంత్రించి, సేవాభావంగా మలిచినప్పుడు అది గోప్యమైన మహత్తుగా, సర్వహితంగా మారుతుంది. మనసు ఏకమై, తృప్తిని పొందినప్పుడు ధర్మమే జీవన మార్గంగా నిలుస్తుంది. అటువంటి ధర్మనిష్ఠుడిని దైవం ఎల్లప్పుడూ కాపాడుతుంది—అతనికి శత్రువులైన వారినికూడా శాంతిపథంలోకి నడిపించే కృపను ప్రసాదిస్తుంది.
అర్థం ఏమిటంటే: స్వార్థం సేవగా మారిన చోటే ధర్మం పుట్టుతుంది; ధర్మం ఉన్న చోట దైవరక్షణ తప్పదు.
సుధా మాధుర్యంబున్ విజయ వినయం సూత్రభవమున్
వృధాగా దాహంబున్ పలుకుసమరం వృక్షమయమున్
యధా ధ్యానంబున్ శాంతి గమ నముగన్ యక్కర మయమ్
ప్రధానంబూన్ దేహంబు మది సమయం ప్రాణము గనున్
సుధా వంటి మాధుర్యంలో విజయానికి వినయమే మూలసూత్రమని చెబుతుంది. అర్థంలేని దాహంలో పలికే మాటలు వృథా వాగ్వాదంలా మారుతాయి—ఫలంలేని వృక్షంలాంటివి. నిజమైన ధ్యానంలో అయితే శాంతి స్వయంగా గమ్యమవుతుంది; అది యథార్థ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
ఇందులో ప్రధానంగా దేహం కేవలం ఒక సమయపాత్ర మాత్రమేనని, దానికి చైతన్యమిచ్చేది ప్రాణమని స్పష్టం చేస్తుంది. శరీరానికి విలువ దాని ఉనికిలో కాదు; వినయం, ధ్యానం, ప్రాణచైతన్యంలోనే జీవనార్థం.
******
58.చెం.
“ఒడలిన కర్షకాజనసపూజ్య సుధా ప్రవ వ్యూహమున్ శుభమ్
పుడమిని దున్నిన దీర్ఘపు కష్ట ఫలoబు ధాన్యమున్
నిడివి గనౌను శ్రాంతిగను నీడ యొసంగ ఫలంబు రూపమున్
కడలిగ నేల లోకమును కాల మనస్సు యశస్సు క్రాంతిగాన్
భూమిని ఒడలిన (ఆలింగనం చేసిన) కర్షక జనమే సమాజానికి పూజ్యులు. వారి చెమట చుక్కలే సుధా ప్రవాహంలా మారి శుభాన్ని ప్రసరిస్తాయి. పుడమిని దున్ని, దీర్ఘకాల కష్టాన్ని భరించి పొందిన ఫలమే ధాన్యంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఆ శ్రమకు ఫలితంగా కేవలం పంట మాత్రమే కాదు—శ్రాంతికి నీడనిచ్చే తృప్తి, భద్రత కూడా లభిస్తుంది.
అలా పండిన ధాన్యమే లోకానికి ఆధారం అవుతుంది; కర్షకుని శ్రమ కాలాన్ని, మనస్సులను, యశస్సును కూడా ప్రకాశింపజేసే క్రాంతిగా మారుతుంది.
*******
59.మ.
పగిలేగాజగు పాఠ్యమున్ పలుకుగా పాశంబు తీరే యగున్
ముగిసే జీవన తత్వ భావము గనౌముఖ్యoబు మూలంబుగన్
ఎగిసే కాలము గాలి నీరగనునే యేర్పాటు ప్రాణంబుగన్
ఎగిరేగాలిపటo యీ లలితమై యెల్లౌను జీవంబునన్
సంక్షిప్త భావవ్యాఖ్య:
పగిలే గాజులాంటి పాఠ్యాలు మాటల బంధాలను చెదరగొడతాయి.
జీవితం ముగింపు దిశగా సాగినా దాని తత్త్వమే అసలైన మూలం.
కాలం గాలి–నీటిలా ఎగిసి ప్రవహిస్తూ ప్రాణానికి క్రమం నేర్పుతుంది.
గాలిపటంలా ఎగిరే జీవితం—లలితమైనా, అందులోనే సమస్త జీవార్థం దాగి ఉంది.
*****
60.ఉ.
ముగ్గుల వాకిటేమెరుపు ముచ్చట కాంతుల కొత్త లోగి లీ
సిగ్గుల గోలకొత్తగను శ్రీకర శోభల ఎగ్గులేయగున్
ఎగ్గులు చూప వేషములు యెంచ శుభంబు గనౌను నీడలే
మొగ్గల కాయలై బ్రతుకు మోక్షము తీరుగు జీవనంబుగన్
సంక్షిప్త భావవ్యాఖ్య:
వాకిట ముంగిలిలో ముగ్గుల మెరుపులా జీవితం తొలుత ముచ్చటగా, కాంతులతో కొత్తగా కనిపిస్తుంది.
లజ్జా–వినయం కలిసిన ఆరంభంలో శుభశోభలు సహజంగా వెలుగుతాయి.
కానీ వేషాల అట్టహాసం శుభాన్ని తేగలదు—అది నీడలనే పెంచుతుంది.
మొగ్గ కాయగా పరిపక్వమయ్యేలా, జీవితం విలువలతో ఎదిగినప్పుడే మోక్ష దిశను చేరుతుంది.
*****
61. ఉత్పలమాల.*
చూడగఁ సర్వమాయలు సుశోభను తృప్తిగ గాథలయ్యెడిన్,
వీడక ప్రేమతత్త్వమును వేడ్కగఁ కాలము తీరుయేయగున్
నీడగ నమ్మకం విలువ నిక్కము ధర్మము శక్తి యుక్తిగన్
“.....వాడల వాడలం దిరుగువాఁడఁట
'విశ్వగురుండు' చిత్రమే........!!”
(ఉత్పలమాల):
ప్రపంచమంతా మాయలతో సుందరంగా కనిపించినా అది కథలవలె తాత్కాలికమే. ప్రేమతత్త్వాన్ని విడువక నడిచితే కాలమే మార్గమై సాగుతుంది. నమ్మకం నీడగా, విలువ నిక్కముగా, ధర్మమే శక్తి–యుక్తిగా నిలుస్తుంది.
అప్పుడే—వాడల వాడలం దిరుగువాఁడఁట ‘విశ్వగురుండు’ చిత్రమే” అని జీవన నాటకం తన సారాన్ని వెల్లడిస్తుంది.
****
62.మ.
గుణకార్యార్థిగ సంగమార్ధ మహిమా గుప్తుంబు విశ్వాసి వై
వన రక్షాపర మంత్రముగ్ధను గనా వాశ్చల్య వర్ధిష్ణు వై
వనమాలీ హృదయేశ సంగమమ సువిద్యా వినోదంబు గై
మన మాధుర్యత మంగళం బగుటయేమానం మనో వల్లభా
భావవ్యాఖ్య:
గుణముల కార్యసాధనకు ఆకాంక్షతో కూడిన సంగమంలో
దాగి ఉన్న మహిమకు విశ్వాసమే ఆధారం.
వనరక్షణకు పరమమంత్రంలా, ఆశ్చర్యాన్ని పెంపొందించే
వాత్సల్యమే జీవనాన్ని వర్ధింపజేస్తుంది.
వనమాలిని అయిన దైవహృదయంతో కలయిక
సువిద్యగా, వినోదంగా మారి మనసును ఆనందింపజేస్తుంది.
అట్లాంటి మాధుర్యమే మనకు మంగళకరం—
అదే మనోల్లాసాన్ని ఇచ్చే మనో వల్లభ.
****
63.
ముక్కగ నైతి నాబతుకు ముందర కాళ్లకు బంధమేయగున్
చెక్కగ నైతి చిక్కితిని చిత్తము చెప్పక యుండగల్గగన్
పక్కన వున్న ధర్మ జప పాఠము చెప్పక కాయ మవ్వగన్
ఎక్కస బుద్ధి మాధ్యమున యేమని జెప్పిన తప్పుయేయగున్
భావార్థం
→ నేను నీతిమంతుడినన్న భావమే ముందడుగుకే బంధమై, జీవనయాత్రను నిలిపివేస్తుంది.
→ బయటకు మృదుత్వం చూపినా, లోన ఉన్న సంక్షోభాన్ని చెప్పలేని స్థితిలో చిక్కుకున్నాను.
→ పక్కనే ఉన్న ధర్మబోధను ఆచరణలోకి తేనీయక, కేవలం కాయమాత్రుడిగా మిగిలిపోతున్నాను.
→ అహంకార బుద్ధి మధ్యవర్తిగా నిలిచినప్పుడు, ఏ మాట చెప్పినా తప్పుగానే మారుతుంది.
*****
64.
ఏమన నీది నాదనుత యెంచ సయోధ్యత యేది చెప్పగన్
మేమన జెప్పు బుద్ధిగను మిధ్యల తీరు జయంబు భో గమున్
సేమము యన్నదే మనసు శీఘ్ర మనేగతి లేని తత్త్వమున్
సామము సంఘనీతి కళ సర్వ మయంబగు యర్ధ మేదియో
సంక్షిప్త భావం:
నీది–నాది అనే స్వార్థ లెక్కల్లో సమాధానం లేదు.
మిధ్య భోగాల వెంటే పోయే బుద్ధి జయాన్ని తెచ్చదు.
శాంతి వేగంలో దొరకదు—స్థిర మనసులోనే నిలుస్తుంది.
సామరస్యం, సంఘనీతి కలిసినదే జీవనార్థం.
*****
65.
స్వేచ్చ యన్న యర్ధము సహ సీతళత్వ
ఇచ్ఛ యన్న ప్రభవ మార్గ యీప్సి తత్వ
స్వచ్ఛ తన్న మనసు వెన్న సరయు తత్వ
మచ్చ యన్న జీవిత పాఠమన్న తత్వ
సంక్షిప్త భావం:
స్వేచ్ఛ అనేది సహనంతో కూడిన శాంత స్వభావం.
ఇచ్ఛ ఆశగా మారితే తత్త్వ మార్గం దారి తప్పుతుంది.
స్వచ్ఛమైన మనసే సత్యానికి సరైన దారి.
జీవితంలోని మచ్చలే నిజమైన పాఠాలుగా మారుతాయి.
*****
66.
తే. గీ.
ఇంటికియెనిర్మలముగాను దీప మగుట
కంటికి వెలుగు నీడలా కాల మగుట
వంటిటికి అన్నపూర్ణగా వరమగుట యె
చంటికి కడుపునింపెడి జాగృతగుట .
భావవ్యాఖ్య:
ఇల్లు నిర్మలతతో వెలిగే దీపంలా ఉండాలి.
కన్నులకు వెలుగు–నీడలతో కాలబోధన కలిగించాలి.
వంటగది అన్నపూర్ణాశక్తిగా వరమివ్వాలి.
పిల్లల కడుపు నిండేలా జాగ్రత్తే అసలైన ధర్మం.
****
67.
[ పుడమి వికసించ యంబర పూజ్యమవ్వ
తృప్తి వడగండ్లు కురియగ దృతియు తీర్చ
కనుల కడగండ్లు చల్లారి కలువ తీర
వగచి మిడిగుడ్లు చూపుల వాక్కు లేల
భావవ్యాఖ్య:
పుడమి వికసిస్తే ఆకాశమూ పూజ్యతను పొందుతుంది—
అంటే భూమి ఫలప్రదమైతే విశ్వమే ధన్యమవుతుంది.
తృప్తి కలిగినప్పుడు వడగండ్ల వానలవంటి కఠినత కరిగి,
దృఢత్వం తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చుతుంది.
కళ్లపై పడిన కడగండ్లు చల్లారితే, కలువల వంటి కాంతి వికసిస్తుంది.
వేదనతో ముడుచుకున్న చూపులు, మాటలుగా విరియవు—మౌనమే మిగులుతుంది.
****
:68.
ఎక్కడిది యన మాటలు యెంత యనుట
అక్కడి దగుట మక్కువ య క్కరగుత
పొక్క కుండ గా లోకము పోరు యగుట
దక్క చక్కర్లు కొడుతోంది ధరణి యందు
భావవ్యాఖ్య:
ఎక్కడిది, ఎంతదీ అని మాటలు లెక్కపెట్టే స్వభావమే
అక్కడి దాకా చేరే మక్కువను అక్కరగా మార్చుతుంది.
పొక్కలేని లోకాన్ని ఆశించడమే జీవన పోరాటమవుతుంది.
దక్కని దానికోసం ధరణిలో మనిషి చక్కర్లు కొడుతూనే ఉంటాడు.
****
69.
వెచ్చని గిలిలో చుక్కల విద్య చలువ
అచ్చరవు తలపు వలపు ఆట పట్టు
మచ్చ పడక జాగిలమగు మనసు మెరుపు
*పచ్చడి మెతుకుల్ దిన్నను పండుగౌను*
భావవ్యాఖ్య:
వెచ్చని గిలిలో పడే చుక్కలవంటి విద్య—చలువనిస్తుంది.
అచ్చరమైన తలపు, వలపు ఆటలో మనసును పట్టు చేస్తాయి.
మచ్చలేక జాగిలమై ఉండే మనసు మెరుపులా మెరిసుతుంది.
పచ్చడి–మెతుకులు మాత్రమే ఉన్నా, తృప్తి ఉంటే అదే పండుగ.
ఇక్కడ
వెచ్చని గిలి → అనుభవ జీవితం
చుక్కల విద్య → స్వల్పమైనా జీవనోపయోగ జ్ఞానం
మచ్చలేని మనసు → నిష్కల్మషత్వం
పచ్చడి–మెతుకులు → సరళ జీవనం, సంతృప్తి
అన్నీ కలిసి “సంతృప్తే పండుగ” అనే శాశ్వత సందేశాన్ని ఇస్తున్నాయి.
****
:70.
చాలు చాలని యనుటయు జాతరంబు
మేలు మేలని యనుటయు మీగడంబు
ఆలు అలకళ యనుటయు మాత్ర మంబు
చేలు జలకళ యనుటయు చిత్తమంబు
అత్యంత సూక్ష్మమైన లోకనాడి పట్టుకున్న పద్యం ఇది 🙏
మాటల వెనుక దాగిన భావభేదాలను చక్కని ఉపమానాలతో వెలికి తీశారు.
భావవ్యాఖ్య:
“చాలు” అని పలకడం జాతరలాగా—శబ్దం ఎక్కువ, తృప్తి తక్కువ.
“మేలు” అని చెప్పడం మీగడలాగా—సారమంతా అందులోనే ఉంటుంది.
ఆలూ–అలకళ అన్నది కేవలం మాటల మోత మాత్రమే.
చేలు–జలకళ అన్నది మనసు లోతుల్లో నిండే చిత్తసౌందర్యం.
ఇక్కడ మీరు చేసిన మాయాజాలం గమనించదగినది:
****
71.
వస్త్ర ధారణ దౌర్భాగ్య వాక్కు మయము
అందచంద బహిర్గత అట్ట హాస
నాగరీక ముసుగు కింద నటన ప్రేమ
విలువ లేని దిగామహీ విద్య మలుపు
భావార్థం
→ బాహ్య అలంకారమే గౌరవమన్న భావనలో మాటలకూ విలువ తగ్గి, వేషమే వాక్కుగా మారిన దౌర్భాగ్య స్థితి.
→ అందచందాల ప్రదర్శన కేవలం అట్టహాసంగా మారి, అంతర్ముఖ సౌందర్యం కనుమరుగైన పరిస్థితి.
→ నాగరికత అనే ముసుగులో ప్రేమ కూడా నటనగా, స్వార్థ ప్రదర్శనగా మారిన సామాజిక వాస్తవం.
→ విలువలను నిర్మించాల్సిన విద్య దారి తప్పి, భౌతిక ఆశలకు దాసోహమైపోయిన విషాద మలుపు.
******
72.
సాధు గుణముయే యాపద సఖ్యతగను
మార్పు లేని స్వభవముగా మాయ జేరు
అగ్ని కర్పూర చెలిమియే ఆశ మెరుపు
సౌరభమ్ము కర్పూరమ్ము సౌఖ్య వరద
భావార్థం / తాత్పర్యం:
→ కష్టకాలంలో నిజంగా తోడుండేది సాధువైన గుణమే; అదే ఆపదకు సఖుడై నిలుస్తుంది.
→ స్థిరమైన స్వభావమే మాయను జయిస్తుంది; చంచల చిత్తానికి మాయ పట్టం కడుతుంది.
→ అగ్నికి కర్పూరం స్నేహంలాంటిది ఆశ—మెరుపులా వెలిగినా క్షణంలో భస్మం.
→ కర్పూరంలా త్యాగమై వెలువడే సౌరభమే నిజమైన సౌఖ్యానికి వరదగా మారుతుంది.
👉****
73.పాదాది.. న్యస్తాక్షరి.. ప్రే, త, రా, జు
ప్రేమ పంచిపొందగలుగు ప్రీతి నెంచ
తలచి తప్పొప్పుల కలలు తలచ కుండ
రాశి కెక్కబ్రతుకు గాంచ రవ్వ వెలుగు
జనుల తృప్తి నివ్వ పలుకు జాగృతి యగు
మనిషి జీవితంలో నిజమైన ఆనందం స్వార్థంలో కాదు; ప్రేమను పంచడంలోనే, ఇతరుల నుంచి కూడా ప్రేమను స్వీకరించగల విశాల హృదయంలోనే ఉందని సూచన. ప్రేమ పరస్పరమైతేనే అది ప్రీతిగా వికసిస్తుంది. —
ఎప్పటికప్పుడు తప్పులు–ఒప్పులు అనే లెక్కలలో మునిగిపోకుండా, గతపు కలల భారాన్ని మోసుకోకుండా ముందుకు సాగాలన్న తాత్త్విక బోధ. అనవసర విమర్శలు, అపరాధభావాలు మనసును కుంగదీస్తాయని హెచ్చరిక.
భారమైన సంపదలకంటే చిన్నదైనా స్వచ్ఛమైన జీవన వెలుగు ముఖ్యమని ఇక్కడ ‘రవ్వ వెలుగు’ రూపకంగా నిలుస్తుంది. అహంకారపు రాశులు కాదు, జీవన సారాన్ని ప్రకాశింపజేసే సాధారణతే శ్రేష్ఠమన్న భావం.—
మన మాటలు, మన కార్యాలు ఇతరులకు తృప్తిని, అవగాహనను కలిగించాలి. వ్యక్తిగత సుఖమే కాదు, సామాజిక మేలే జీవన సాఫల్యానికి కొలమానం అని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు.
*****
74.చెం
అలకలతీరుకాపురము యక్కరజోక్యము గాంచ గల్గగన్
విలువలు యెంచ కాలమగు విద్యల తీరుగ నీది నాదిగన్
తలపులు తప్పు నొప్పులగు తత్త్వము తీరుగశాంతి కాంచ చిం
*తల" గని పాఱద్రోలిరట!,..తద్దయు కింక ఘటిల్ల చెచ్చెరన్.!*
భావవ్యాఖ్య
➡️ కాపురం అలకలతో నిండితే,
చిన్నచిన్న అహంకార జోక్యాలే పెద్ద గొడవలకు దారి తీస్తాయి.
విలువలు యెంచ కాలమగు విద్యల
➡️ కాలానుగుణంగా విలువలు, విద్య మారినా
“నీది–నాది” అనే స్వార్థ భావమే విభేదాలకు మూలం.
➡️ తప్పు ఆలోచనలు బాధనిస్తాయి.
తత్త్వాన్ని (సరైన దృష్టిని) అవలంబించినప్పుడే శాంతి కనిపిస్తుంది.
➡️ అహంకారాన్ని (“తల”) పక్కన పెట్టితే సమస్య తీరుతుంది;
లేకపోతే అది ఇంకా ఘటిల్లగా, మరింత కఠినంగా మారుతుంది.
*****
75..పాదాది న్యాస్తాక్షరీ.. దీ, ప, కాంతి
దీనుల కళలు తీర్చెడి దివ్యనాధ
పగలు రాత్రి సరయు చున్న పద్మనాభ
కాంక్షలను మార్చి గరుణించ కామ్య దేవ
తిరుమల తిరుపతి వాస దీక్ష గరుడ
భావం
శరణాగతులైన దీనజనుల బాధలు, లోపాలు, లోకవేదనలు తీర్చే వాడు ఆయన. భక్తుల కన్నీరు ఆయనకు ప్రార్థనగా మారుతుంది.
కాలభేదం లేకుండా, పగలు–రాత్రి అనే విభజనకన్నా అతీతంగా సృష్టిని నడిపించే పద్మనాభుడు. జీవుల జీవనప్రవాహం ఆయన నియంత్రణలోనే సాగుతుంది.
భక్తుల కోరికలను కేవలం తీర్చడమే కాదు—అవే శుద్ధి చెందేలా, తాత్కాలికమైన కామ్యాలను శాశ్వత శ్రేయస్సుగా మలిచే కరుణామూర్తి.
తిరుమల ధామంలో నివసిస్తూ, గరుడ ధ్వజంతో భక్తులకు అభయమిచ్చే వేంకటేశ్వరుడు. ఆయనను దర్శించే భక్తునికి భోగమూ మోక్షమూ రెండూ ప్రసాదించే దీక్షారూపుడు.
*****
76.ఉ.
పంచన చేరనాబతుకు పాశముపొంద సనాతనంబు గన్
కంచలు దాటిజీవనము కారణ మేదన సంప్రదాయమున్
మంచన కాపలా యగుట మానస లక్ష్యము తీరు బోధగన్
ఎంచనులేను నీదుదయ యేమని చెప్పెద వేంకటేశ్వరా
జీవితం ఎన్నో మార్గాలు తిరిగినా, చివరకు పాశాలకే బంధింపబడుతోంది. ఈ బంధన స్వభావమే సనాతనమైన సత్యము.
లోక నియమాలు, సామాజిక పరిమితులు దాటాలని ప్రయత్నించినా, జీవనయాత్ర కారణ–కార్య శృంఖలకే లోబడి సాగుతుంది. ఇది కాలానుగుణంగా నడిచే సంప్రదాయ సత్యo.
జీవితాన్ని రక్షించే నిజమైన కాపలా బాహ్య శక్తి కాదు—మనసులో ఏర్పడే శుభలక్ష్యం, ధర్మబోధనే అసలైన రక్షణ.
ఇన్ని తెలిసినా, ఈ అన్నిటిని మించినది వేంకటేశ్వరుని నిర్హేతుక కరుణ. ఆ కరుణకు లెక్కలు, ప్రమాణాలు లేవు—దాన్ని వర్ణించడమే అసాధ్యం అని శరణాగతితో ముగుస్తుంది.
*****
77.చెం.
సకలముసేవ లింగముకు శ్రద్ధగ నిత్యము పూజ తప్పదే
చకచక సేయలేను కళసక్రమ పద్ధతి గాంచ తప్పదే
తికమక గొన్ననూ కనుచు తృప్తిగ చేయగ పూజతప్పదే
పకపక నవ్వు చున్నను సు భక్తిని కల్గియు ధర్మ బద్ధమున్
పద్య తాత్పర్యం
సమస్త సేవలకూ మూలం లింగారాధనే. నిత్యము శ్రద్ధతో చేసే పూజ లేకపోతే భక్తి పరిపక్వతకు చేరదు.
అతివేగంగా, పైపైగా చేసే పూజ ఫలప్రదం కాదు. శాస్త్రోక్తమైన క్రమం, విధి, శుద్ధత తప్పనిసరి అని కవి హెచ్చరిక.మనసు అయోమయంగా ఉన్నా, కళ్లతో దర్శిస్తూ, అంతరంగం శాంతింపజేసే సాధనగా పూజ అవసరమే.బాహ్యంగా హాస్యమో లీలతనమో ఉన్నా, అంతర్లీనంగా స్వచ్ఛమైన భక్తి, ధర్మనిష్ఠ ఉండాలి. అదే నిజమైన లింగారాధన ఫలం.
****
78.చెం.
బ్రతుకున విస్తరై పడచు బంధము గానులెతృప్తి పర్చగన్
మెతుకుల తీరుసేవలగు మోక్షముపంచియు పొంద బుద్ధిగన్
అతుకుల తీరుయున్నను సమానము కాలపు నిర్ణయంబుగన్
చితపులు మాదిరేచివర చిత్తము మాయల తీరు జీవనం
జీవితం విస్తరిస్తున్నకొద్దీ ఆశలు, బాధ్యతలు, సంబంధాలు బంధనాలుగా మారుతున్నాయి. అవి ఎంత ఉన్నా నిజమైన తృప్తిని ఇవ్వలేవని కవి గ్రహించాడు.
చిన్నచిన్న సేవలే అయినా, అవి శ్రద్ధతో చేసినప్పుడు మోక్షబీజాలుగా మారుతాయి. గొప్ప కార్యాలే కాదు—సూక్ష్మ సేవలోనే విముక్తి బుద్ధి దాగి ఉంది.
జీవితం ఎన్ని చోట్ల చిదిరిపోయి, అతి చిన్న భాగాలుగా ఉన్నా, కాల నిర్ణయం అందరినీ సమానంగా స్పృశిస్తుంది. ఎవ్వరూ కాల నియమానికి అతీతులు కారు.
చివరికి మనిషి మనస్సు చిత్తులా చెదిరిపోతుంది. అదే మాయ. అదే జీవన స్వభావం. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవాడే ముక్తి మార్గంలో అడుగుపెడతాడు.
*****
79.
మత్తుకు చిక్కినా మమతమాయల వెంటనసాగు మృదంగం
సత్తువ కొద్దియాడెడి పసాకళ తీరుగ కాల జీవితం
ఎత్తుకు పైసహాయమగు యెల్లరి సేవల నిత్య తాండవం
చిత్తుగ వేషభాషలగు చిత్తమునృత్యము తీరుప్రా భవం
🔍 భావవ్యాఖ్య (సరళ అర్థం):
→ మమకారం, మోహం అనే మత్తులో పడిపోయి
మనిషి జీవితం ఒక మృదంగంలా
ఇతరులు మోగించినట్టు నడుస్తోంది.
→ నిజమైన సత్త్వగుణం క్రమంగా తగ్గిపోతూ,
కాలం అనే ఆటలో
జీవితం పాచికలాటలా మారిపోయింది.
→ పైకి ఎదగాలంటే సహాయం అవసరం,
కానీ నిజంగా ఎదగడం అంటే
అందరికీ సేవ చేయడమే అనే నిత్య నాట్యం.
→ వేషాలు, మాటలు మారుస్తూ
మనసే ఒక నాట్యం చేస్తోంది.
అదే ఈ ప్రపంచ నాటకపు మూలకారణం.
➡️****
80.
బద్ద శత్రువు తోయుద్ధ బలుపు జూపు
నిజమనే అహం పలుకుగా నియమ యుద్ధ
మనసమాజధర్మము నింప మానసంబు
మనమనేభావ యుక్తము మనుసు యుద్ధ
భావవ్యాఖ్య
యుద్ధం అనే భావాన్ని బాహ్య శత్రువులకే కాక అంతర్ముఖ పోరాటంగా అద్భుతం. బద్ధ శత్రువు అనగా బాహ్య వ్యక్తి కాదు; మనలోనే బంధింపబడ్డ అహంకారం, లోభం, అసత్యం. — అహంకారాన్ని అణచేది ఆయుధ బలం కాదు, సత్యం మరియు నియమబద్ధమైన జీవనమే. — వ్యక్తిగత మనస్సు శుద్ధమైతేనే సమాజ ధర్మం పరి
పుష్టమవుతుం – మనుసు యుద్ధం — అసలైన యుద్ధం మనస్సులోనే; గెలుపు కూడా అక్కడే, ఓటమి కూడా అక్కడే.మొత్తానికి, ఇది వివేకానంద భావజాలానికి దగ్గరైన ఆత్మయుద్ధ తత్వం.
*****
81.
గదియది వాదనంబగుట గాలము వేసెడి బుద్ధి మాద్యమం
మదిదలచేవిధానమగుమానస విద్యలుతోడు మాయగన్
నదిపరుగౌనుజీవితమునమ్మకమందున సత్య వాక్కుగన్
పదిలము గాను సందడిగ పాఠ్యముసర్వ మయంబు యోగ్యతన్
భావవ్యాఖ్య
➡️ ఈ ప్రపంచం ఒక వాదనాగదిలాంటిది.
కాలమే మధ్యవర్తి (మాధ్యమం).
మన బుద్ధిని పరీక్షిస్తూ, తర్కాన్ని పదును పెట్టుతుంది.
➡️ మనం ఆలోచించే విధానమే అసలైన విద్య.
అది శుద్ధమైతే జ్ఞానం,
అదే దారి తప్పితే మాయగా మారుతుంది.
➡️ జీవితం నదిలా ప్రవహిస్తుంది.
ఆ ప్రవాహంలో నిలబెట్టేది నమ్మకం,
ఆ నమ్మకానికి పునాది సత్యవాక్యం.
➡️ జీవితమే పాఠశాల.
సందడిలోనూ, గందరగోళంలోనూ
మనిషిని పదిలంగా నిలబెట్టేది యోగ్యత (అర్హత, సాధన).
తాత్పర్య సారం (ఒక వాక్యంలో)
****
వివేకానంద జయంతి సందర్భంగా ప్రతి ఒక్కరికి శుభాకాంక్షలు
82. ఉ.భారత విద్యలన్నియు సభా సదనంబున చెప్పగల్గగన్
ధీరత దేశగౌరవము దివ్య ప్రభావము భూషణంబుగన్
ధారణ సత్య వాక్కులగు ధర్మము తెల్పుచు గీతబోధగన్
ప్రేరణ దేశరక్షణ సుప్రీతిగ నే జన శాంతి కాలమున్
భావం :
భారతదేశపు ప్రాచీన విద్యల సారాన్ని సభలలో స్పష్టంగా, సార్థకంగా వివరించగల మహనీయుడు.
అతని ధీరత దేశానికి గౌరవంగా, దివ్యమైన ప్రభావంతో అలంకారమైంది.
సత్యవాక్కులనే ఆధారంగా చేసుకొని ధర్మాన్ని బోధిస్తూ, గీతా తత్త్వాన్ని జీవన మార్గంగా చూపించాడు.
దేశరక్షణ పట్ల ప్రేరణ కలిగించి, ప్రజల హృదయాల్లో సుప్రీతి, శాంతి నిలిచే కాలాన్ని ఆకాంక్షించాడు.
*****
83.మ.
తెలిపెన్ ధర్మము నెల్ల శాంత మున గంభీర్యంబు వాగ్దాటితో
పలురీతుల్ గీతబోధలగనే పాఠ్యంబు బోధత్వమున్
విలువల్ విద్యలు తెల్పగల్గు సభలో విశ్వాస లక్ష్యంబుగన్
పలికెన్ సత్యపు వాక్కులై సభలలో ధైర్యంవివేకన్ కధా
భావం :
వివేకానందుడి వాక్కులు ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, అంతర్లీన శాంతితో, గంభీరమైన వాగ్దాటితో ప్రజల హృదయాలను తాకాయి.
అతని ఉపదేశాలు కేవలం ఉపన్యాసాలుగా కాక, గీతాబోధలవలె జీవన పాఠ్యాలయ్యాయి.
విద్య యొక్క నిజమైన విలువలను సభలలో స్పష్టంగా వివరించి, శ్రోతలలో విశ్వాసం, లక్ష్యబద్ధతను నాటాడు.
సత్యాన్ని నిర్భయంగా పలికిన అతని మాటలు సమాజానికి ధైర్యం, వివేకం అనే దీపాలను వెలిగించాయి.
అందుకే వివేకానందుని కథ కేవలం వ్యక్తిగత మహిమ కాదు—
అది ప్రతి ఒక్కరిలో అంతర్లీన శక్తిని మేల్కొలిపే జీవన సందేశం.
84.ఉ.
యోగిగదక్షతా బలము యోగ్యత రూపము నేర్పుగాయగన్
భోగిగ కృష్ణుడై సమయ బోధలు చేయుచు ధర్మ నాధగన్
త్యాగిగ తల్లి తండ్రులకు దాస సమర్ధుడు కార్య తృప్తిగన్
జోగిగ సౌఖ్య దుఃఖములు పొందుచు నేర్పుగ దేశ సేవగన్
భావవ్యాఖ్య:
మనిషి జీవనయాత్రలో నాలుగు ఆదర్శ రూపాలు సమన్వయంగా ఉండాలని ఈ పద్యం బోధిస్తుంది.
యోగిగా —
దక్షత, బలం, యోగ్యతలను సంపాదించి, నిరంతర సాధనతో తన వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుకోవాలి. యోగం అంటే కేవలం ధ్యానం కాదు; జీవన నైపుణ్యాలలో సమతుల్యత.
భోగిగా (కృష్ణుడిలా) —
సంసారంలో ఉంటూనే కాలానికి తగిన బోధలు చేస్తూ, ధర్మాన్ని కేంద్రంగా పెట్టి జీవించాలి. భోగం అంటే అతి కాదు; బాధ్యతతో కూడిన ఆనందం.
త్యాగిగా —
తల్లిదండ్రులకు సేవకుడిగా, కర్తవ్యపాలనలో నిబద్ధుడిగా ఉండి, చేసిన పనిలో తృప్తిని పొందాలి. త్యాగం అంటే వదలిక కాదు; బాధ్యత స్వీకారం.
జోగిగా (సామాన్య జీవిగా) —
సుఖదుఃఖాలను సమంగా స్వీకరిస్తూ, అనుభవాల ద్వారా నేర్చుకొని, చివరికి దేశసేవనే పరమార్థంగా భావించాలి.
******
85.కం.
మాట వ్యక్తపరిచగా
ఆటస్పర్శల వినోద మాశ్చర్యముగన్
మాటశుభంబుగనుండుటె
ఆటల చూపుల ఫలంబు యాశ్రిత మేనున్
మనిషి మాట మాట్లాడిన క్షణంలోనే, ఆ మాటకు తగిన స్పర్శ, చూపు, ఆటతీరు కలిసివస్తేవినోదమూ, ఆశ్చర్యమూ సహజంగా పుడతాయి.కాని ఆ మాట శుభంగా, సౌమ్యంగా, సద్భావంతో ఉండితేనేఆటలలో కనిపించే చూపులు కూడాఆశ్రితుడైన వ్యక్తి మనసును, శరీరాన్ని హాయిగా తాకిసత్ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.
*****
86. ఉ.
విద్యయె కల్పవృక్షమగు వీనుల రక్షగ తల్లిగాయగన్
విద్యయె తండ్రిసంపదగు విశ్వమునందున ధర్మకార్యమున్
విద్యయె భార్యలా మనసు వీలుగ కీలక సంభవంబుగన్
విద్యయె కీర్తి దిక్కులకు విస్మయ బోధల తీర్పుగాయగున్
విద్య కల్పవృక్షంలా మన అవసరాలన్నిటినీ తీరుస్తుంది;అదే సమయంలో తల్లిలా రక్షిస్తూ జీవనానికి భద్రతను ఇస్తుంది.తండ్రి సంపదలా విద్య మనిషికి ధర్మబద్ధమైన జీవనాన్ని నేర్పి,విశ్వంలో గౌరవంగా నిలబెట్టే ఆధారమవుతుంది.భార్యలా మనసుకు తోడుగా, జీవన ప్రయాణంలో సమతుల్యతను,ఆలోచనలకు కేంద్రమైన కీలక శక్తిని ప్రసాదిస్తుంది.చివరికి, కీర్తిగా నాలుగు దిక్కులకూ వ్యాపించి మన బోధ, వివేచన, విజ్ఞానాలకు విశ్వం ఆశ్చర్యపడే స్థాయిని కలిగిస్తుంది.
*****
88.చెo.
పరమపదoబుపావనము నామహరే యనటంచు సూత్రమున్
స్ధిరమతిగా సదాభజన సేయు మహాత్ముల పాదధూళిగన్
శిరమునదాల్తుమీరటకు సీఘ్రము సంపద గాంచకాల స
త్కరముల గాంచ గల్గెడిసుధా మధురంబు ఫలంబు గాయగున్
పద్య భావవ్యాఖ్య::: భక్తి–సాధనలో నామస్మరణం యొక్క మహత్తును స్పష్టంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.పరమపదాన్ని పవిత్రం చేసే మంత్రసారమే “హరే” అనే నామం అని కవి చెబుతున్నారు. ఆ నామాన్ని స్ధిరమైన బుద్ధితో, నిరంతర భజనగా ఆచరించే మహాత్ముల పాదధూళిని శిరస్సుపై ధరించాలనే వినయభావమే నిజమైన సాధన అని భావం. అటువంటి వినయము, భక్తి కలసిన జీవనంలో కాలానుగుణంగా సంపద కూడా అనుగ్రహంగా లభిస్తుంది; అయితే ఆ సంపద భౌతికమాత్రం కాదు—సత్కర్మల ద్వారా పొందే అమృతసమానమైన మధుర ఫలమే అసలు వరమని కవి నొక్కి చెబుతున్నారు.
*****
89.ఉ.
వేడుక లేనికాలమగు వేసవి యెoడల తీరుగాయుగన్
చూడగ విద్యసాగకయె చూపుల హేళన గాంచగల్గితిన్
తోడుగనున్న లేక యన తోయజ లక్ష్యము నెంచలేకగన్
"వాడల వాడలందిరుగు,వాడట విశ్వగురుండు చిత్రమే!!"
భావవ్యాఖ్య:
వేడుకలూ, ఉత్సాహమూ లేని కాలం…వేసవి ఎండల మాదిరిగా జీవితం మండిపోతున్న దశలోచదువు, విజ్ఞానం ముందుకు సాగకచూపులు కూడా హేళనగా మారిన పరిస్థితి.తోడుగా నిలిచే చేయి లేక,సరైన లక్ష్యం (తోయజం – కమలం వంటి పవిత్ర లక్ష్యం)ఎంచుకోలేనిఅయోమయం.
అలాంటి వేళలోవాడల వాడలందిరుగు” —అంటే అనేక రూపాల్లో, అనేక మార్గాల్లో తిరుగుతూవిశ్వాన్ని బోధించే గురువు కూడాతానే ఒక విచిత్రమైన నాటకంగా కనిపిస్తున్నాడు.
*****
90.ఉ.
చిల్లర లేనినాబ్రతుకు చిత్తము లేకయు కాల మందునా
అల్లరి పాలు నేతిని సమానము జూడని తిట్ల వాడలో
మెల్లగ చెప్పలేక మది మేటిగనిల్వగ లేక త్రిప్పగా
చల్లని చూపులే కరువు చక్కని జీవన మేది నాకుగన్
భావవ్యాఖ్య
→ జీవితానికి అవసరమైన చిన్న చిన్న ఆనందాలు, ఆశలు లేకపోతే కాలం ఉన్నా జీవితం శూన్యంగా అనిపిస్తుంది.
→ కలహాలు, తిట్లు, అవమానాలతో నిండిన వాతావరణం లో పాలూ నెయ్యి ఒకటిగా కనిపించని స్థితి —అంటే మంచిచెడుల వివేచన కూడా మసకబారుతుంది.→ మనసు లోని మాటను మృదువుగా చెప్పలేక,
ఆత్మగౌరవాన్ని నిలుపుకోలేక అశాంతిగా తిరుగుతూ ఉంటాను.→ ఒక చల్లని చూపు, ఒక సానుభూతి నిండిన దృష్టి లేకపోతే నాకున్న ఈ జీవితం అందమైనదిగా ఎలా మారుతుంది?
****
91.ఉ.
నాడును తెల్పగల్గ మది నాటక మాయల తీరుయేయగున్
నేడును తెల్పలేని గతి నీడల తీరున మాయలే యగున్
ఆడిన మాట తప్పుటయు ఆశల తీరున జీవ యాత్రగన్
వాడల వాడలం దిరుగువాఁడఁట విశ్వగురుండు చిత్రమే
భావార్థం:
నిన్నటిదాకా మనస్సు నాటకమై, మాయల ఆటను గుర్తించగలిగింది.
కానీ నేటి పరిస్థితి అలా కాదు—గమ్యం తెలియని నీడల మాదిరిగా మాయలే మిగిలాయి.
మనిషి ఆశల వెంట నడుస్తూ, తాను చెప్పిన మాటకే తానే తప్పిపోతూ జీవయాత్ర సాగిస్తున్నాడు.
ఇలా మార్పుల మధ్య తిరుగుతూ, వాడిపోకుండా నిలిచినవాడు ఒక్క విశ్వగురుడే—
అతని లీలే ఈ జగత్తు అంతా చిత్రంగా కనిపించే కారణం.
*****
92. శా.చిత్ర విచిత్ర కవిత్వం
ఆందీయందని నారి కేలములుగన్ ఆశ్చర్య సౌగంధమున్
బందీకౌగిలి జిక్కిసందడిగనున్ బంధంబు యుల్లాసమున్
కందీజాగృతిగాకలతీర్చగనుగన్ కామంబు సౌఖ్యంబు గన్
చిందే తుంపరులున్ సుధాసుఖముగన్ చిత్తంబు సంతృప్తిగన్
సరళార్థం:::అందంగా వికసించే పుష్పాల మధ్యఅద్భుతమైన సువాసన వ్యాపిస్తుంది.ఆ సౌగంధ్యంలో మమేకమై,.ఆలింగనాల హర్షంలోబం ఆనందంగా మారుతుంది.జాగృతమైన ఆకాంక్షలు తీరుతూ,కామనలూ సుఖంగా పరిణమిస్తాయి.ఆనందం తుంపరలుగా చిందుతుండగా,అది అమృతసమానమైన సంతోషమైమనసును పూర్తిగా తృప్తిపరుస్తుంది.
***
93.ఉ.
మోహమనస్సుగాసహజ మోక్షకళావతి యంద తర్పణం
దాహపు చూపులేబ్రతుకు తాప తపస్సగు దృశ్య విస్తృతన్
దేహపు పుత్తడేసుఖము దీక్షల దక్షత చూపులేయగున్
స్నేహపు దాహదేహమగు సీఘ్ర ఆసంపద ప్రేమభక్తిగన్
సరళార్థం
సహజంగా మోహంతో నిండిన మనసుకే మోక్ష స్వరూపమైన కళావతి (దైవచైతన్యం) యందు
సమర్పణ కలుగుతుంది.తపనతో కూడిన చూపులే
జీవితంలోని తాపాన్ని తపస్సుగా మార్చి,
విశాలమైన దృశ్యాన్ని అనుభవింపజేస్తాయి.
శరీరమనే బంగారంలాంటి సాధనలో
సుఖం, నియమం, సాధన —వాటి దక్షత చూపుల ద్వారా వెలుగులోకి వస్తుంది.స్నేహంతో నిండిన దాహభరిత దేహమేశీఘ్రంగా లభించే నిజ సంపదగా మారి,
అది ప్రేమగా, భక్తిగా పరిణమిస్తుంది.
***
94.ఉ.
వేకువనేస్వరామృతము వీనుల విందుగ భాజ శబ్దమున్
రేకుల జుట్టురక్షకుల రీతిగ చూపుల కాంతి వెళ్ళువా
మూకల ప్రేమ పొందవల ముందర సఖ్యత ముచ్చటే యగున్
తాకిడి దేహధారణయు తన్మయ భావము గా గులాబియే
భావవ్యాఖ్య
→ ఉదయవేళ పుట్టే స్వచ్ఛమైన అమృతంలా,
మనసును మేల్కొలిపే మధుర అనుభూతి.
→ చెవులకు విందుగా మారే సున్నితమైన శబ్దం,
అది మాటకన్నా భావంగా హృదయంలోకి చేరుతుంది.
→ కనురెప్పల రేకల మధ్యనుండి వెలువడే చూపుల కాంతి,
అది సౌమ్యంగా, రక్షణనిచ్చే దీపంలా ప్రసరిస్తుంది.
→ మాటలేని ప్రేమను పొందాలంటే,
ముందుగా హృదయాల మధ్య స్నేహబంధం, అనురాగ సంభాషణ అవసరం.
→ ఆ అనుభూతి శరీరాన్ని తాకినా,
అది కోరికగా కాక, తన్మయత్వంగా వికసించిన
గులాబి పువ్వులాంటి సౌకుమార్యంగా మారుతుంది.
****
5. ఉ.చిత్ర విచిత్ర కవిత్వం
చెప్పులు లేని పాదములు చిత్త ప్రతిజ్ఞగ భూమి బండపై
తప్పక చూపులేయగుచు దప్పిక తీరున కోర్కెయే యగున్
డప్పుల శబ్దనిశ్శబ్దము డాంబిక మవ్వ విరామమే యగున్
అప్పుడు సూర్యకాంతికళ జ్ఞాపక నిశ్చల ఆమె ప్రేమగన్
భావవ్యాఖ్య
→ అలంకారాల్లేని పాదాలు —
అవి త్యాగానికి, వినయానికి ప్రతీకలు.
భూమి బండపై నిలవడం అంటే
జీవిత కఠినతను స్వీకరించిన మనస్సు.
→ చూపులు లక్ష్యాన్ని వదలవు.
అవి దాహంగా మారిన కోరికను
చూపుల ద్వారానే తీరుస్తాయి —
ఇది ఆశ కాదు, నిశ్చయం.
→ శబ్దమూ–నిశ్శబ్దమూ రెండూ ఒకే స్థాయిలో నిలిచిన క్షణం.
ఆర్భాటం ఆగిన చోటే
నిజమైన విశ్రాంతి, నిజమైన అవగాహన.
→ ఆ నిశ్శబ్ద క్షణంలో
సూర్యకాంతిలా మెరిసే జ్ఞాపకం —
అది చలనం లేని ప్రేమ.
కాలాన్ని దాటిన, కలవరంలేని అనురాగం.
**†
**“చిత్ర–విచిత్ర కవిత్వం”** 🌿
96.మ.
పదిలంగామది భావబoధముగనే బాధ్యత పాశంబుగన్
అదుపాజ్ఞాకలతీరుసాగటయనే యాంక్షలు దాహంబుగన్
చదువే యూహల యూ రడింపగుతయేచాతుర్య దేహంబుగన్
కథలన్నీ కల లాగకర్గగలిగే కాలంబు ఓదార్పుయే
భావవ్యాఖ్య
→ మనస్సు ఒకచోట నిలబడటం అంటే
స్వేచ్ఛ కోల్పోవడం కాదు;
భావబంధంగా మారిన బాధ్యతను
స్వయంగా స్వీకరించడమే.
→ నియమం, అదుపు అనే ఆజ్ఞలు
అణచివేతగా కాక
జీవితాన్ని ముందుకు నడిపించే
అంతర్గత దాహంగా మారతాయి.
→ చదువు కేవలం అక్షరజ్ఞానం కాదు;
ఆలోచనలకు శరీరమిచ్చే శక్తి.
యూహలే నడిచే దేహంగా
చాతుర్యం రూపం దాల్చుతుంది.
→ చివరికి జీవితం ఒక కథలా,
కలలా అనిపించినా
అదంతా జీర్ణించగలిగే శక్తి
కాలమే — అదే ఓదార్పు.
****
97. చెం.చిత్ర విచిత్ర కవిత్వం
సుఖము సకాలమేయగుట సూత్ర ప్రభావ ప్రదీప్తి శఖ్యతే
సుఖపరదేహదాహమగు సూక్తిగ నిచ్చె ఫలంబు ఓర్పుయే
సుఖముయుదుఃఖమున్ బ్రతకుసూక్షము కష్టము తృప్తి నిత్యమున్
సుఖమనసేవిధానముశుభ్రత సహాయపువిద్య శోభనం
భావవ్యాఖ్య
→ సుఖం అనేది ఎప్పుడైనా వచ్చే యాదృచ్ఛిక అనుభూతి కాదు.
సమయానికి తగినట్లుగా, జీవన సూత్రాల ప్రభావంతో
స్నేహంగా మనలో వెలిగే దీపం.
→ శరీర–మనో దాహాలకు తక్షణ ఫలితం ఆశిస్తే
అది సుఖం కాదు.
సుఖానికి నిజమైన ఫలం ఓర్పు.
→ సుఖం–దుఃఖం రెండింటినీ సమంగా భరించగలగడం
అతి సూక్ష్మమైన కష్టం.
అది సాధించినవాడికి నిత్య తృప్తి లభిస్తుంది.
→ సుఖాన్ని అనుభవించే విధానం కూడా శుభ్రంగా ఉండాలి.
ఆ శుభ్రతకు తోడ్పడేది విద్య.
విద్యే సుఖానికి శోభను చేకూరుస్తుంది.
+****+
98.చిత్ర విచిత్ర కవిత్వం
జ్ఞానంలో ఏడు స్థితులు ఉన్నాయి. వీటిని "సప్త జ్ఞాన భూమికలు" అంటారు.
1. శుభేచ్ఛ:- నాకు బ్రహ్మజ్ఞానం కావాలి అన్న ఇచ్ఛ. (తీవ్ర ఆకాంక్ష)
2. విచారణ:- బ్రహ్మ జ్ఞానం ఏ విధంగా పొందాలి? అన్న మీమాంస.
బ్రహ్మ జ్ఞాన ప్రాప్తి విధానమే - ధ్యానం, స్వాధ్యాయం, సజ్జన సాంగత్యం అని తెలుసుకుంటారు.
3. తనుమానసం:- తత్ సాధనలో నిమగ్నులై ఉండడమే తనుమానసం.
4. సత్త్వాపత్తి:- శుద్ధ సాత్వికం సాధించడమే సత్త్వాపత్తి. యోగి అయిన స్థితి.
5. అసంసక్తి:- భౌతికతపై అనాసక్తి పొందిన స్థితి. తామరాకుపై నీటిబొట్టు వలె వ్యవహరిస్తారు.
6. పదార్థ భావని:- ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందుతారు. సవికల్ప సమాధి స్థితి. దివ్యచక్షువును ఉత్తేజింప చేసుకుంటారు.
7. తురీయం:- జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్త స్థితులను దాటినవాడు. నిర్వికల్ప సమాధి స్థితి. అందరినీ యోగులుగా, ఆత్మ జ్ఞానులుగా మలచడానికి కంకణం కట్టుకుంటారు.
99.చిత్ర విచిత్ర కవిత్వo
"నేను" అనేది నాలుగు తత్త్వాలుగా ప్రస్ఫుటమవుతోంది.
అవే -- మనో, బుద్ధి, చిత్త, అహంకారాలు.
➡ సంకల్ప వికల్పాలు చేసేటప్పుడు 'మనస్సు'గా
➡ నిత్యానిత్యాలను, మంచి చెడులను చెప్పేటప్పుడు 'బుద్ధి'గా
➡ నిరంతర చింతన చేసేటప్పుడు 'చిత్తం'గా
➡ నేను, నాది అనేటప్పుడు 'అహంకారం'గా
-- ఆత్మ పదార్ధం ప్రస్ఫుటమవుతోంది.
👉 మనస్సుని శుద్ధి చేయవలెనంటే 'కర్మయోగం'
👉 బుద్ధిని సునిశితం చేయవలెనంటే 'జ్ఞానయోగం'
👉 చిత్త వృత్తులను నిరోధించవలెనంటే 'రాజయోగం'
👉 అహంకారాన్ని అంటే నేను, నాది అనే భావాలను పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకు పోవాలంటే 'భక్తియోగమే' మార్గము.
(100) చిత్ర విచిత్ర కవిత్వం
చెం.
గుసగుసలాడె శక్తియది గుర్తుగ అల్లు కొనేటి తీగగా
రుసరుసయగ్ని వెల్గులగురుద్ర ప్రభావము భూమినందునా
పసి హృదయాలు కల్వగల పాశము బంధము తీరు కాంతిగా
కసి కసి ప్రేమ నీడలగు కాలమతీతము విశ్వ వాకిటే
వినిపించని స్వరం లాగా, కనిపించని తీగలా లోకమంతా అల్లుకుంటూ పనిచేసే అంతఃశక్తి ఇది. అది బలవంతం కాదు; సహజమైన అనుసంధానం.
ఆ శక్తి కేవలం మృదువే కాదు — అవసరమైనప్పుడు అగ్నిలా ఉప్పొంగి, రుద్ర ప్రభావంలా భూమిని చైతన్యవంతం చేస్తుంది. సృష్టి–లయల మధ్య సమతుల్య కాంతి.
నిర్దోషమైన హృదయాలను కలిపే బంధం ఇది. బంధనం కాదు — విముక్తి వైపు నడిపే ప్రేమపాశం.
ఉగ్రతలోనూ ప్రేమ దాగి ఉంది; ఆ ప్రేమ నీడలో కాలం తన హద్దులు కోల్పోతుంది.
చివరికి ఆ శక్తి కాలాన్ని దాటి, విశ్వమే ఒక ద్వారంగా మారే స్థితిని సూచిస్తుంది — లోపలికి ప్రవేశించేది మనసే.
****
(101) ఉ.
ఆడ మగానొకేమయము ఆశ్రిత వైనము బట్టి కల్పనే
తోడుగనీడ యుండుటయు దొంగగ కానక వెళ్ళు కాలమై
ఆడుచు పాడు జీవనము యాత్మల నేస్తము నట్టి యుండుటే
వాడల వాడలందిరుగు వాడట విశ్వగురుండు చిత్రమే
భావం:
ఆడ–మగ భేదం లేని ఒకే తత్త్వమే ఈ సృష్టికి మూలం. పరిస్థితులు, ఆశ్రయాలు బట్టి మనం వేసుకునే కల్పనలే భేదాలను సృష్టిస్తాయి. జీవన ప్రయాణంలో తోడూ నీడగా ఉన్న బంధాలు నిజమైనవైతే, కాలం దొంగలా తెలియకుండానే ముందుకు సాగిపోతుంది. ఆనందంగా ఆడుతూ, పాడుతూ సాగే జీవితం లో ఆత్మీయతే నిజమైన స్నేహంగా నిలుస్తుంది. అటువంటి జీవన నాటకంలో వాడని వాడు లేని విధంగా, అందరినీ తన చుట్టూ తిప్పుతూ నడిపించే విశ్వగురువు (పరమాత్మ/కాలతత్త్వం) యొక్క లీల అద్భుతమైనదే.
***
(102) చెం.
మదిగను భార్య దగ్గర సమాన సహాయము తుల్యమేయగున్
నదియగు భార్యమౌనమున నానుడి సఖ్యత మంత్రశక్తిగన్
గదివిధి భావనాకులుకు గమ్యము జీవన సాహితీయగున్
పది పదె యన్న సంబరము పాశము తోడగు జీవితంబునన్
భావం:
మనసులో భార్యకు ఇచ్చే స్థానం, ఆమెతో పంచుకునే బాధ్యతలు—ఇవన్నీ సమాన సహకారంతో, తుల్యమైన భాగస్వామ్యంతో నడిచినప్పుడే గృహజీవితం సార్థకమవుతుంది. భార్య మౌనమే ఒక నదిలా లోతుగా ప్రవహిస్తూ, మాటలకన్నా గొప్ప సఖ్యతను, మంత్రశక్తిలాంటి ప్రభావాన్ని కలిగిస్తుంది. విధి, భావనలు, ఆలోచనల కలకలిలో జీవన గమ్యం సాహిత్యంలా అర్థవంతంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. అడుగడుగునా పది పదుల ఆనందం పండే సంబరంతో, బంధమే (పాశమే) తోడుగా నిలిచే జీవితం నిజమైన దాంపత్య జీవితం.
*****
(1o3) చెం.
పడవల తీరు సాగ సమపాద్య ముచెందియు సక్క గాయగున్
గడబిడి సందడే పరుగు గాలము లాగు విధానమే యగున్
దడ దడ నీటి హోరగుట దారులు తప్పక దిక్కుగాయగున్
గడలనుబట్టిగాలిగను గమ్యము నెంచియు సాగు జీవనమ్
భావం:
పడవ నడకలా జీవన ప్రయాణం కూడా సమతుల్యంగా సాగితేనే గమ్యాన్ని సక్రమంగా చేరగలుగుతుంది. తొందర, గడబిడి, సందడి అన్నీ కాలం వేగంలా మనల్ని ముందుకు తోసేస్తాయి. దడదడలాడే నీటి హోరులోనూ దారిని తప్పకుండా పట్టుకుని సరైన దిశను ఎంచుకుంటేనే ప్రయాణం సార్థకమవుతుంది. ఎదురయ్యే గాలులు, అడ్డంకులు ఎంతటి గట్టివైనా, గమ్యాన్ని మనసులో నిశ్చయించుకుని ముందుకు సాగితే జీవితం గమ్యం చేరుతుంది.
*-***
(104).చెం.
గడపల పచ్చబొట్టు లిడగాకదలాడు మనస్సు తీరుగన్
వడివడితీరులన్నియు భుజాలను తాకుచు వింతగాను వ్రే
లెడుగతికిన్ జిరాకుపడి లేత వయస్సగుసోయగంబుగన్
వడివడిభూషణధ్వను లవేవెడు పిల్పులు క్రాంతి లక్ష్మిగన్
భావం:
ఇంటి గడపలపై వేసిన పచ్చబొట్టు లాగా, మనసు కూడా ఒక చోట నిలకడగా లేక ఎప్పుడూ కదలాడుతూనే ఉంటుంది. జీవనంలో ఎదురయ్యే వేగవంతమైన మార్పులు, సంఘటనలు భుజాలను తాకినట్టు అనుభూతిని కలిగిస్తూ ఆశ్చర్యంగా అనిపిస్తాయి. ఎదుగుతున్న దశలో వచ్చే అలసటలు, విసుగులు ఉన్నప్పటికీ, లేత వయస్సులోని సోయగం ఆ కష్టాల్ని కూడా సౌందర్యంగా మార్చేస్తుంది. అలా జీవనంలో వినిపించే ఆ వేగపు అలంకార ధ్వనులే—అంతర్లీనంగా ఉన్న క్రాంతి లక్ష్మిని (ఉన్నత శక్తిని, ఉత్సాహాన్ని) పిలిచే స్వరాలుగా మారుతాయి.
*****
(105) ఉ.
కిక్కిరి గుండిరే భయము కీలక బంధు సుఖంబు కోర్కెగన్
ఉక్కిరి గాజనాలు గను ఉజ్వల కాంతుల తీవ్ర తాపమున్
తొక్కిస లాటలే జరగ దొంగల తీరుగ జీవనంబుగన్
నక్కిరి నమ్మలేక కల నాణుడి కాలము శోచనీయమే
” – మనసంతా నిండిపోయే అస్పష్టమైన భయం.
జీవితం నిలకడగా లేకపోవడం వల్ల మనిషి ఎప్పుడూ ఆందోళనలోనే ఉంటాడు.” – బంధాలు, సుఖాలు కావాలన్న కోరిక.కానీ ఆ కోరికే మరో బంధనంగా మారుతుంది.” –ఆకర్షణలు, వెలుగులు ఎక్కువై చివరికి తాపంగా మారడం.బయట మెరుపు లోపల మండే వేడి.
” –జీవితం ఒక తోపులాట, నలిగిపోవడమే దాని రీతి.
” –నమ్మకం లేని లోకం, మోసంతో నడిచే వ్యవస్థ.
” –ఎవరిని, ఏ దాన్ని నమ్మాలో తెలియని స్థితి. –నిజాయితీగా, నెమ్మదిగా జీవించేవాడి కాలం కష్టసాధ్యమై, కరుణార్హమై పోయింది.
*****
(106) ఉ.
కిక్కిరి గుండిరే భయము కీలక బంధు సుఖంబు కోర్కెగన్
ఉక్కిరి గాజనాలు గను ఉజ్వల కాంతుల తీవ్ర తాపమున్
తొక్కిస లాటలే జరగ దొంగల తీరుగ జీవనంబుగన్
నక్కిరి నమ్మలేక కల నాణుడి కాలము శోచనీయమే
” – మనసంతా నిండిపోయే అస్పష్టమైన భయం.
జీవితం నిలకడగా లేకపోవడం వల్ల మనిషి ఎప్పుడూ ఆందోళనలోనే ఉంటాడు.” – బంధాలు, సుఖాలు కావాలన్న కోరిక.కానీ ఆ కోరికే మరో బంధనంగా మారుతుంది.” –ఆకర్షణలు, వెలుగులు ఎక్కువై చివరికి తాపంగా మారడం.బయట మెరుపు లోపల మండే వేడి.
” –జీవితం ఒక తోపులాట, నలిగిపోవడమే దాని రీతి.
” –నమ్మకం లేని లోకం, మోసంతో నడిచే వ్యవస్థ.
” –ఎవరిని, ఏ దాన్ని నమ్మాలో తెలియని స్థితి. –నిజాయితీగా, నెమ్మదిగా జీవించేవాడి కాలం కష్టసాధ్యమై, కరుణార్హమై పోయింది.
*****
(107)..ఉ.
చేసెడి చిన్నపెద్ద పని చిత్తము బట్టియు సాగు చుండగా
వాసిగ చేయనెంచగలవాక్కుల తీరుగ గౌరవంబుగా
పూసిన పువ్వు నవ్వులగు పూజ్యము నెంచియు శఖ్యతే యగున్
భాసిల జేయదే మనసు భారము దీఱగ జీవనంబుగన్
పద్యభావం
పని గొప్పదా చిన్నదా కాదు; దానికి తోడైన చిత్తశుద్ధే దాని విలువను నిర్ణయిస్తుంది.
మాట మృదువైతే అదే విజయం.
గౌరవం పదవిచేత కాదు—వాక్చాతుర్యంతో, వినయంతో వస్తుంది.
చిరునవ్వు కూడా పూజలాంటిదే.
ప్రేమగా పలికిన నవ్వు మనుషుల మధ్య స్నేహాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది.
ఆర్భాటం లేకుండా, నిశ్శబ్దంగా వెలిగే మనసే
భారరహిత జీవనానికి మార్గం.
*****
ఉ. 108
మన్నన సంప్రదాయ కథ మానస మెప్పుగ భక్తి తత్త్వమున్
వున్న సుధీర్ఘ దైవ మది ఉజ్వళ దుష్టత రూపుఁ మాపుటన్
కన్న టి తల్లి దైవికము కాలము చెల్లు విధాన చిత్రమున్
నిన్నగ జూసినాను కళ నిర్మల తీరు అఖండ తాండవం
భావం:
సనాతన భారతీయ మన్నన సంప్రదాయ కథలు మనసును మెప్పించేలా, భక్తి తత్త్వాన్ని హృదయంలో నాటే శక్తిని కలిగి ఉంటాయి. ఆ కథల్లో దేవతల దైవిక స్వరూపం మాత్రమే కాకుండా, లోకంలోని దుష్టతను సంహరించే ఉజ్వల శక్తి కూడా స్పష్టంగా దర్శనమిస్తుంది.
తల్లి అనే రూపంలో కనిపించే దైవం—కాలాన్ని, కర్మను, విధానాన్ని నియంత్రించే పరమశక్తిగా అవతరిస్తుంది. కాలప్రవాహంలో ధర్మం ఎలా నిలుస్తుందో, అధర్మం ఎలా నశిస్తుందో ఆ కథలు చక్కగా చిత్రిస్తాయి.
నిన్న టీవీలో చూసిన ఆ దృశ్యం కేవలం ఒక కార్యక్రమం కాకుండా, కళాత్మకంగా నిర్మలమైన దైవ లీలగా అనిపించింది. అందులో భక్తి, శక్తి, కాలతత్త్వం—all కలసి అఖండమైన తాండవంలా మనసులో నిలిచాయి. అది చూడగానే హృదయం భక్తితో నిండిపోయి, ఆ దైవానుభూతి ఇంకా లోతుగా అనుభవమైంది
*****.
